تطورات شعر وشعرای عرب در دوره های نخستین

اغراض شعر جاهلی

1 وصف : آنچه شاعر حس می کند از زمین و آسمان و موجودات دیگر که بیشتر پدیده های محیط خود اوست . مانند : منازل ، مسافرت ، بیابان پیمایی و صحرا نشینی . اما وصف در شعر ، غرض مستقلی نیست ، بلکه آن را ابزاری برای رسیدن به هدف اصلی خود می داند که بتواند عواطف و احساسات مخاطب را تحریک کند . 

2 مدح : ثنای قبیله و پهلوانان میدان کارزار و یا فردی که در حق شاعر نیکی کرده است از موضوعات مدح در شعر جاهلی می باشد . مدح از ابواب مستقل شعر بوده و موضوع آن تفاخر به ارزشهای حاکم بر زمان جاهلی است.

3 رثاء : از مقاصد اصلی شعر است و ماده ی آن همان صفات و خیال پسندیده ی آن زمان می باشد . شاعران در این غرض از عاطفه ای حزین و دردناک پس از مرگ و اظهار نا آرامی و تحیر درباره ی حقیقت هستی برخوردارند .

4 هجاء : سلاح برّنده شاعر جاهلی است و گاه به منافره یعنی حکم به برتری فردی یا قبیله ای کشانده می شد . شاعر جاهلی در هجاء به عیوب جسمانی و اخلاقی نظر دارد .

5 فخر : موضوعات فخر در شعر جاهلی ، شجاعت ، کرم ، بخشش ، جوانمردی و کمک به مستمندان می باشد . البته افتخار به اصل و نسب ، شرب خمر و اعمال غیر اخلاقی از تاریکیهای شعر جاهلی نیز محسوب می شود .

6 غزل : اساس شعر جاهلی تغزل است . ذکر زن در قصیده با نامهای مختلف مانند : عنیزه ، سلمی ، عبله . .. دیده می شود . غزل مجونی و اباحیگری که تصویری از دنیای غیراخلاقی آنان می باشد ، در شعر اکثر شاعران جاهلی دیده می شود . غزل بادیه یا عذری و عفیفانه اندک بود و فقط در شعر بعضی مانند « عنتره » دیده می شود .

7 خمر : وصف شراب ، کیفیت آن و تأثیرش بر روان شاعر جاهلی نیز از اغراض شعر جاهلی است . 8 زهد و حکمت : زهد و حکمت شاعر جاهلی بر اساس تجربه و گذر زمان و نیز معاشرت شاعر با بزرگان می باشد . عبارت کوتاه و حکیمانه ی شاعرانی مانند « زهیر » نشان از تأمل و تفکر و تجربیات شاعر در زندگی می باشد . نخستین شاعر جاهلی مهلهل است که در شعر رثاء مهارت و استادی داشته است .

شاعران صعالیک ، شاعرانی هستند که به جوانمردی و شجاعت معروف بوده و غالباً زندگی خود را در کوهها و دره ها با غارت اموال ثروتمندان سپری می کردند . معروفترین شاعران صعالیک عبارتند از « شنفری » « تأبط شرا » « عمروة بن الورد » .

معروفترین زن شاعر « خنساء » که شهرت او در فن « رثاء » می باشد. اشعارخنساء در رثای  برادرانش « صخر » و «‌معاویه »‌است .

شاعران مکتب مضری آنانی بودند که بیشتر بر امور حسی تأکید دارند . معروفترین آنها عبارتند از « اوس بن حجر » « نابغه ذبیانی » « زهیر بن ابی سلمی » « حطیئه » که این شاعران را اصحاب « حولیات » نیز نامیده اند .

معلقات :

معلقات اشعاری هستند که بوسیله ی 7 تن از شاعران جاهلی و به روایتی 10 نفر سروده شده اند . این اشعار را به خاطر عظمتی فنی و ارزش ادبی به دیوار کعبه آویزان می کردند . به معلقات ، مذهبات ، السبع الطوال و السموط نیز گفته می شود.گردآورنده  این اشعار « حماد الراویه » می باشد .

صاحبان معلقات

1 امرؤالقیس ( 540 500 م ) [5]پدرش حجر کندی ، بر قبیله ی بنی اسد در سرزمین نجد حکومت داشته است . امرؤالقیس عمر خود را در خوشگذرانی و عیاشی و بدمستی و سرودن غزلیات عشقبازی گذرانده است . از این رو از طرف پدرش رانده شده و با بوالهوسان  در سیر و سیاحت و باده نوشی و شکار سرگرم بوده و پس از کشته شدن پدرش به هوش آمده و در صدد خونخواهی و پس گرفتن حکومت از دست رفته ی نیاکانش بر آمده و جنگهایی را به راه انداخته ، ولی عاقبت شکست خورده و از دست منذر بن ماء السماء گریخته و به ملک روم ( یوستیانوس ) پناه برده و بعد از مدتی در آنکارا به مرض آبله درگذشته است . امرؤالقیس از شعرای طبقه ی اول جاهلی و بلکه اول انها به شمار می رود . امام علی ( ع ) نیز او را برترین شاعر عرب می داند . القاب او « الملک الضلیل » « ذوالقروح » « شاعر غزل و طبیعت » می باشد . معلقه ی امرؤالقیس از دیگر معلقات مشهورتراست که آن را در بحر طویل و در 81 بیت سروده است با این مطلع

« قفا نبک من ذکری حبیب و منزل       بسقط اللوی بین الدخول فحومل »


موضوعات معلقه ی او عبارتند از : وقوف بر اطلال و گریه بر آثار محبوب ( 8 1 ) وصف روز ، دارة جلجل ( 42 9 ) وصف شب ، صحرا ، گرگ ، اسب ، شکار ، برق و سیل ( 81 43 )


2 طرفه بن العبد طرفه پسر عبد پسر سفیان بکری ( 569 - 543م ) نامش عمرو بوده و به واسطه ی بیت شعری که سروده است لقب طرفه را به وی داده اند . ( طرفه در اصل نام درختی است . )

 

او در خانواده ای شریف و بزرگوار در بحرین خلیج فارس به دنیا آمد . نام مادرش ورده دختر عبدالمسیح بوده است . پدر و جد و دو  عمو و دایی طرفه همه شاعر بوده اند . در کودکی پدرش را از دست داده و تحت کفالت عموهایش در آمده و نسبت به او و مادرش ستم و بد رفتاری شده و خود سر و بی مربی و بی سرپرست بار آمده است . از این رو به بازیگوشی و لا ابالیگری و بد مستی گذرانده و از طرف قبیله طرد و دربدر شده است و در جوانی به سرودن شعر پرداخته و در اثر هجای عمروبن هند ، پادشاه حیره در سن کمتر از سی سالگی به امر پادشاه و به دست حاکم ولایت کشته شده است . طرفه شاعری رئالیسم است و دیدگاه وی درباره ی مرگ و زندگی تصویری از روح نامطمئن و مضطربش می باشد .  بسیاری از ادبا معلقه ی او را بر تمام شعر جاهلی برتری می دهند چون علاوه بر مزایای شعری واجد فواید تاریخی و آرایی درباره ی زندگی است . معلقه ی طرفه در بحر طویل سروده شده و دارای 104 بیت است با این مطلع :

 
     لخوله اطلال ببرقه تهمد         تلوح کباقی الوشم فی ظاهر الید 
موضوعات معلقه طرفه عبارتند از :
غزل و وصف خوله ( 10 1 ) وصف شتر ( 44 11 ) وصف افکار و مذهب زندگی خویش ( 45 تا آخر )‌ زهیر بن ابی سلمی ( 627 530 م )زهیر از تیره مزینه از قبیله ی مضر در نجد به دنیا آمده و مادرش غطفانی بوده است . از این رو به نزد شخصی عاقل و ثروتمند و زمین گیر به نام شامه ی شاعر که دائی پدرش بوده شاگرد وار به فرا گرفتن شعر و حکمت پرداخته و سپس نزد اوس بن حجر ( پیشوای مکتب اوسی ) طریقه ی شعر گفتن او را آموخته و دنبال کرده است . زهیر در عصر جاهلیت به عنوان مردی بزرگ و ثروتمند و حکیم شهرت داشته است و عمر خود را در دلسوزی و پند و اندرز و حق گویی و خیر خواهی و دیانت گذرانده است و در اشعارش معانی حکمی فراوان است . از این رو به شاعر حکیم معروف است . معلقه زهیر در 62 بیت و در بحر الطویل سروده شده است با این مطلع :  

           أمن ام اوفی دمنه لم تکلم        بحو مانه الدراج فالمتثلم

 
علت سرودن آن پایان یافتن جنگ در بین دو قبیله عبس و ذبیان بوده که در مدح و سپاس مسببان صلح و ضمناً در دعوت به صفا و سازش و دوستی و ترک جنگ و کشتار سروده است موضوعات معلقه اش عبارتند از : وصف منزلگاه و کوچ و سفر ( 15 1 ) ، مدح مصلحان ( 25 16 ) ، اندرز به صلح و بیان عواقب آن ( 35 26 ) . 4- ابوعقیل لبید بن ربیعه ( 661 560 م ) او از اشراف قوم و شجاعان و پهلوانان کارزار بوده و ناتوانان را یاری می کرده و از واردین و مهمانان به خوبی پذیرایی می کرده است . او همراه وفد بنی عامر به حضور پر نور پیغمبر اسلام مشرف شد و اسلام آورد و سپس قرآن مجید را حفظ کرد و از سرودن شعر توبه کرد و در زمان خلیفه ی دوم به کوفه رفت و در انجا سکونت گزید و در زمان حکومت معاویه به سال 41 هجری در سن بیش از صد سالگی درگذشت . قصیده ی معروف او معلقه اش است که در بحر کامل و در 88 بیت سروده شده است ، با این مطلع :
                
    عفت الدیار محلها فمقامها       بمنی تأبد غولها فرجامها

 
مضمون و مفاد قصیده اش یاد منزل محبوب و وصف شتر و لهو و تغزل و کرم  خود و فخر به خود و قومش ، به عادت شعرای جاهلی است .

5
-  عمروبن کلثوم  :او از قبیله تغلب که پدرش ریاست قوم را داشته و مادرش لیلی دختر مهلهل است . شاعر در محیط عزت و ریاست پرورش یافته و در سن پانزده سالگی به ریاست قوم خود رسیده است و در محاکمه ای که میان دو قبیله ی تغلب و بکر با حضور عمروبن هند ، پادشاه حیره انجام یافت ، نماینده ی تغلب و وکیل و مدافع آن بوده و مدافع بکر نیز حارث پسر حلزه شاعر بوده است . چون عمروبن کلثوم به واسطه ی غرور و نخوت و جوانی از عقل و سیاست حارث شکست خورد و در اثر عدم رعایت مقام و احترام پادشاهی ، ملک حیره را آزرده ساخت ، خود و قومش خشمگین از مجلس بیرون آمدند و بالاخره طوری شد که ملک حیره را در مجلس بکشت و باعث تشدید عداوت در بین تغلب و پادشاهان مناذره و طرفداران آنان و وخامت اوضاع و حوادث ناگوار برای شاعر شد . قسمتی از معلقه اش در اثنای داوری نظم شده و بقیه بعد از قتل پادشاه حیره سروده شده است . این معلقه به اندازه ای شهرت داشته است که افراد قبیله ی بنی تغلب کوچک و بزرگ ، آن را از بر کرده و با ترنم و آواز می خوانده اند . این معلقه در بحر وافر و دارای 101 بیت است با این مطلع :
  
 
          الاهبی بصحنک فاصبحینا         ولا تبقی خمور الا ندرینا

 
مضمون معلقه ی عمر شامل مفاخره ، وصف شراب و معشوقه و مفاخره و تهدید می باشد .6-  عنتره بن شداد ( 615 525 م ) او از شجاعان بنام و شاعران والامقام جاهلیت است مادرش کنیزی حبشی و پدرش از بزرگان بنی عبس بوده است . چون مادرش کنیزک بوده است ، پدر او را به فرزندی قبول نکرده و به کارهای بردگان واداشته تا در جنگی که با غارتگران درگیر شده و دلیری و مردانگی از خود نشان داده و آزاد شده است . سپس در جنگهای زیادی شرکت کرده است و در جنگ مشهور داحس و غبراء ، سرکرده سپاه و پهلوان میدان کارزار بوده است . عنتره به عبله دختر عمویش عشق می ورزید . ولی او از شاعر نفرت داشته است . عنتره شخصیتی کم نظیر و پاک و کریم و شجاع و دور از هر گونه پستی و دنائتی بوده است . مشهورترین اشعارش معلقه ی اوست در بحر کامل و 81 بیت با این مطلع : 
           هل غادر الشعراء متردم        ام هل عرفت الدار بعد توهم

7- حارث بن حلزه :
او یکی از بزرگان قبیله بکر بن وائل است که در اواخر قرن ششم میلادی در گذشته است . شهرت شاعر در اثر سرودن این معلقه است . علت نظم آن موضوع داوری در حضور عمربن هند برای حل اختلاف در بین دو قبیله بکر و تغلب بوده است که شاعر در دفاع از قوم خویش و رد سخنان و ادعاهای عمر بن کلثوم سروده شده است . در این معلقه ، فن خطابه و فنون جنگی و هنر نمایی و مهارت قابل ملاحظه ای به چشم می خورد . معلقه ی حارث در بحر خفیف و دارای 82 بیت است با این مطلع :

       آذنتنا ببینها اسماء            رب ثاو یمل منه الثواء
 
 مضمون معلقه ی حارث بن حلزه عبارت است از : وقوف بر دیار محبوب و وصف شتر و تشبیه آن به شتر مرغ ( 14 1 )، دفاع از حقوق قوم و ابطال دروغها و ستمهای قبیله تغلب ( 20 15 ) ، بی مبالاتی شاعر و قومش از سخن چینان ( 31 21 ) ، مفاخر بکریان ( 39 32 ) . 
عصر اسلامی : این عصر با حضور اسلام ( 622م ) آغاز می شود و تا زمان به قدرت رسیدن معاویه ( 40 هجری ) ادامه می یابد . در این دوره با استقرار نظام اسلامی ، بیشتر همتها مصروف آموختن و تفسیر قرآن و جمع آوری حدیث گردید و عنایت به شعر با توجه به مضامین آن که عموماً در اسلام مورد قبول و پذیرش نبود کم شد و به جای آن ضرورت نشر و تبلیغ دین جدید رونقی چشمگیر به خطابه بخشید . پیامبر اکرم ( ص ) و امام علی ( ع ) مشهورترین خطیبان این عصر می باشند . کعب بن زهیر ، حسان بن ثابت ، ابوذویب هذلی و خنساء نیز مشهورترین شاعران این عصرند که به دلیل درک عصر جاهلی و اسلامی مخضرم خوانده می شوند . کعب بن زهیر ، پس از ظهور اسلام به هجو پیامبر گرامی ( ص ) و دشمنی با اسلام پرداخت و از سوی پیامبر مورد تهدید قرار گرفت و سرانجام توبه کرد و قصیده ی مشهور « بانت سعاد » را سرود و پیامبر او را بخشید . حسان بن ثابت نیز شاعر رسول الله و اهل مدینه بود . در جاهلیت امرای شام را مدح می کرد . سپس به دنبال هجرت رسول اکرم ( ص ) با قوم خود اسلام آورد  . رسول اکرم درباره ی او فرموده است « شعر حسان از زخم تیر بر تن کافران کاری تر است» . شعر او پس از اسلام نیز فخامت دوره ی جاهلی را از دست نداد و با عناصر اسلامی در آمیخت و شعر متعهد اسلامی را به وجود آورد . انگیزه های خطابه در این عصر به دلیل ضرورت و احساس نیاز و زوال شعر گسترش یافت . همچنین کتابت به دلیل نیاز به تدوین قرآن ، اداره ی جامعه و ارتباط با دیگر ملتها توسعه یافت .

اغراض شعر اسلامی :

دعوت به مبادی و اصول دینی ، هجو دشمنان ، رثای شهداء و افتخار به پیروزی در مقابل دشمنان می باشد . معانی شعر اسلامی عمیق ، دقیق ، سرشار از عاطفه دینی ، روشنی و سادگی در معانی و افکار و خیال ، خودداری از غزل مجونی و هجو رکیک بود . اسلوب شعر اسلامی : اجتناب از الفاظ غریب و مبتذل ، روانی و زیبایی سبک ، اقتباس از قرآن کریم و احادیث نبوی .
 عصر اموی :
 سرآغاز این دوره با به قدرت رسیدن معاویه در سال 40 هجری می باشد و به سال 132 هجری یعنی همزمان با روی کار آمدن اولین خلیفه ی عباسی پایان می یابد . عصر اموی را به دلایلی می توان عصر بازگشت ارزشهای جاهلی به ممالک اسلامی نام نهاد . فاسد بودن حاکمان ، عصبیت آنها ، افتخار به اصل و نسب و قبیله از ویژگیهای بارز این دوره می باشد . شعر عربی که در عصر جاهلی تنها در خدمت قبیله بود در آغاز ظهور اسلام به خدمت دعوت دین جدید و نشر مبادی و اصول آن همت گماشت و در حقیقت به عنوان اسلحه ای در راستای مبارزه با دشمنان اسلام محسوب می شد . اما شعر دوره اموی ، بازگشت به مضمونها و ارزشهای جاهلی است . اگر چه شعر از لحاظ معانی ، خیال ، عاطفه و اسلوب تغییرات چشمگیری داشت اما شاعر اموی همچنان به دوره ی جاهلی نظر داشته و ایستادن بر اطلال و دمن ، خود از بارزترین نمونه و دلیل بازگشت جاهلانه است . نقش شاعران در امور سیاسی این دوره قابل اهمیت است . رشد شعر سیاسی و استقلال غزل ، تصویری آشکار از اوضاع سیاسی و اجتماعی را به نمایش می گذارد . شعر سیاسی این دوره که حاصل کشمکش های داخلی احزاب و گروههای مختلف بر سر خلافت می باشد در بیشتر موارد برای اثبات و تأیید افکار و اندیشه های این گروهها به کار گرفته می شد . رشد شگرف شعر سیاسی ، استقلال غزل ، اشعار نقائض ، تکوین فقه ، تفسیر ، نحوه رسوخ زبان عربی در دیگر ممالک از دستاوردهای ادبی این دوره است .نابغه جعدی جمیل بن معمر ( معروف به جمیل بثینه ) لیلی الا خیلیه عمر ابی ربیعه ولید بن یزید ذوالرمه اخطل فرزدق جریر کمیت بن زید اسدی ، مشهورترین شعرای این دوره می باشند .
اقسام شعر در عصر اموی 1 شعر دینی : فرزدق ، کمیت 2 شعر سیاسی : جریر ، اخطل ، فرزدق ، کمیت 3 غزل مجونی : عوامل اصلی گسترش آن اباحیگری و فساد اجتماعی محسوب می باشد و اشعار عمر ابی ربیعه ، احوص ، ولید بن یزید در این قالب شعری سروده شده است . 4 غزل عذری : فقر و محرومیت از مهمترین دلیلهای رشد آن می باشد . اشعار قیس بن ملوح ، جمیل بن معمر ، لیلی الاخیلیه در این قالب شعری سروده شده است . 5 اراجیز : ذوالرمه ، روبه اسلوب ذوالرمه میل به الفاظ غریب و اصطلاحات کهن عصر جاهلی می باشد . نقایض : اشعاری است که شاعر با قصیده خود معانی قصیده ی دشمن را نقض می کند و فخر دشمن را به هجو بر می گرداند و فخر واقعی را به خود نسبت می دهد . اصحاب نقائض، جریر ، اخطل و فرزدق می باشند . ارزش نقائض از نظر سیاسی نمایانگر اختلافها و کشمکشهای احزاب سیاسی بر سر خلافت می باشد . از نظر اجتماعی ، تصویرگر جامعه ای است که هنوز ارزشهای جاهلی در آن حاکم است . از نظر ادبی نیز برخوردار از ارزشهای لغوی و نیز حفظ زبان عربی می باشد .
 شاعران معروف عصر اموی : 1- اخطل ( 710 640 هجری ) او مشهورترین مداح بنی امیه است . اسلوب وی در مدح ، همان اسلوب شاعران جاهلی است . قصاید را با تغزل آغاز می کند و سپس به ذکر صفات ممدوح یا صفات قوم او گریز می زند . مدایح او بیشتر در نشر دعوت بنی امیه و بیان فضایل و توجیه اعمال آنهاست . وی آنان را سزاوارترین خلق به خلافت می داند . هجا در نزد اخطل غالباً بعد از مدح یا بعد از یک مقدمه تغزلی یا فخری آغاز می شود و مخالف خود را به بخل و مکر محکوم می کند . هجا ی اخطل بیشتر از آنکه تهاجمی باشد تدافعی است و در عین حال گزنده و درد آور . اخطل در وصف شراب از سبک مکتب اوسی ( مضری ) جاهلی که بیشتر به وصف حسی تأکید دارد نظر می کند . شعر اخطل در تکسب به شعر نابغه شبیه است . اخطل به شاعر هجو ، فخر و شراب شهرت دارد .
2 جریر ( 114 30 هجری )
 شهرت جریر در هجا می باشد . هجای او دردآور و تلخ است و مانند دیگر شاعران هم عصرش از اسلوب شاعران جاهلی پیروی می کرد . وی در هجا مفاخر خویش را به رخ حریف می کشاند و از فخر به عنوان اهرمی برای تحقیر استفاده می کرد . مارون عبود معتقد است که جریر بهتر از هر کس می دانست چگونه مزبله ها را بکاود و آنچه نهان است پیش چشمان آورد و به توصیفشان پردازد.
 
3
فرزدق ( 114 21  هجری ) فرزدق نیز همانند دیگر رقیبانش در موضوعات مختلف ادبی قدرت شعریش را بخصوص در هجا و فخر بروز می داد . وی هجا را با فخر می آمیزد . یعنی در قصائد هجوی خود میدان وسیعی برای فخرو وخود ستایی می گشاید . حتی هجوهایش را گاه با فخر آغاز می کند و همواره از بالا بر خصم خود حمله می کند . از این رو گفته اند که فرزدق چون هجو کند اعتلا جوید.
 4 عمر بن ابی ربیعه ( 93 23 هجری ) وی از شاعران غزلسرای بزرگ عرب است که تنها برای زنان شعر می سرود و ستایشگر پاکباز زیبایی بود . او از میان شاعران گذشته مانند امروالقیس است و از جهت رقت کلام ، می توان نزار قبانی شاعر معاصر را با او همانند دانست . استقلال شعر غزل از اشعار مجونی او شکل گرفت . زیرا وی تمام قصیده را مستقلاً به غزل اختصاص می داد. 5 کمیت بن زید اسدی ( 126 61 هجری ) او شاعر ، خطیب ، نسب شناس و از مشهورترین شاعران شیعه می باشد . قصاید وی درباره ی اهل بیت به « هاشمیات » معروف است .

منابع و مأخذ :
1- قرآن کریم.

/ 0 نظر / 98 بازدید