فعل از نظر نوع حروف اصلی

فعل صحیح خود سه قسم است: مهموز، مضاعف، سالم

 

 الف ) مهموز

تعریف:

فعلی است که یکی از حروف اصلی آن همزه می باشد.

 

- اقسام مهموز:

مهموز الفاء: فعلی است که فاء الفعلش همزه باشد. مانند: أمَرَ – أکَلَ.

مهموز العین: فعلی است که عین الفعلش همزه باشد. مانند: سألَ – کَئِبَ.

مهموز اللام: فعلی است که لام الفعلش همزه باشد. مانند: قَرأ – بَدَأ

 

--------------------------------------------------------------------------------------

اعلال همزه:

1- همزه ساکن: هرگاه همزه ساکن پس از همزه متحرک قرار گیرد، سه حالت رخ می دهد:

الف) بعد از همزه مضموم، قلب به واو می شود: أتَیَ ¬ (صیغه1 ماضی مجهول باب افعال): اُءْتِی ¬ اُوتی.

ب) بعد از همزه مفتوح، قلب به الف می شود: أمَنَ ¬ (صیغه1 ماضی باب افعال): أءْمَنَ ¬ آمَنَ.

ج) بعد از همزه مکسور قلب به یاء می شود: أمَنَ ¬ (بر وزن اِفعال): إءْمان ¬ إیمان.

2- همزه مفتوح بعد از همزه مضموم ومفتوح به واو تبدیل می شود. مانند: أویدِم که مصغّر آدم است و أوادِم که جمع آدم است.

3- همزه فعل مهموز الفاء در باب افتعال به تاء تبدیل می شود. مانند: أخَذَ ¬ (صیغه1 ماضی باب افتعال): إءْتَخَذَ ¬ إتَّخَذَ.

4- از افعالی نظیر أکَلَ، أخَذَ، أمَرَ، و ... همزه اصلی در صیغه امر بخاطر کثرت استعمال حذف می شود مانند: کُلْ، خُذْ، مُرْ به جای: أُوْکُلْ، أُوْخُذْ، أُوْمُرْ.

5- همزه در آخر کلمه بعد از (واو) و (یاء) ساکن، بهتر است به (واو) و (یاء) تبدیل شده سپس ادغام صورت گیرد مانند: وضوءٌ ¬ وضوٌّ / نبیءٌ ¬ نبیٌّ

(البته در کلماتی چون سُوْء، شَىْء بهتر است همزه به صورت خود باقی بماند).

6- در مضارع فعل رَأیَ همزه برای تخفیف حتماً باید حذف شود مانند: رأیَ ¬ یَرْأیُ ¬ یَری.

 

شیوه نگارش همزه :

1- در ابتدای کلمه، همزه به صورت الف نوشته می شود. مانند: أکلَ، أخذَ.

2- همزه ساکن در وسط کلمه متناسب با حرکت ماقبل نوشته می شود. (یعنی اگر ماقبل آن مضموم باشد، روی واو و اگر ما قبل آن مفتوح باشد، روی الف و اگر ما قبل آن مکسور باشد، روی یاء می نشیند) مانند: مُؤْمِن / رَأس / ذِئْب.

3- همزه متحرک که در وسط قرار گرفته و ما قبل آن هم متحرک است بصورت حرکت خود نوشته می شود. مانند: سَأَل / سئیم / لَؤُم.

4- همزه در آخر کلمه و بعد از حرف ساکن بصورت همزه تنها (ء) نوشته می شود. مانند: شَیْء، جُزْء اما پس از حرف متحرک، به شکل حرکت ما قبلش نوشته می شود مانند: قَرَأَ / صَدِئ / جَرُؤَ.

5-شیوه نگارش همزه در آخر کلمه بعد از الحاق تاء تأنیث:

الف) اگر قبل از همزه، حرف صحیح و ساکن باشد بصورت الف نوشته می شود مانند: نَشْأة.

ب) اگر قبل از همزه، متحرک باشد متجانس حرکت ماقبلش نوشته می شود مانند: فِئَة، لُؤْلُؤة.

ج) اگر قبل از همزه، حرف عله باشد، متجانس با آن حروف نوشته می شود: هَیئة، خَطیئة، قَراءة.

نکته: همزه دو گونه است: وصل و قطع.

 

تعریف:

* همزه وصل آنست که در ابتدای کلام تلفظ می شود ولی در وسط کلام تلفظ نمی شود (نوشته می شود اما خوانده نمی شود) مانند: یا تلمیذُ اجْلِسْ.

* همزه قطع آنست که در تمامی موارد تلفظ می شود. مانند: یا تلمیذُ أکْرِمْ صدیقَک.

 

نکات:

همزه همه اسمها به جز ( اسم، ابن، ابنة، اثنان، اثنتان، امرأة، أیْمُن، أیْمُ، اِسْت) همزه قطع می باشند.

* همزه فعل ثلاثی و رباعی قطعند و بقیه وصل هستند.

* همزه فعل مضارع قطع است.

* همزه فعل امر مخاطب، وصل است (به جز امر باب اِفعال که قطع است).

* همزه تمامی حروف بجز الف ولام قطع است.

2- فعل مضاعف

تعریف: فعلی است که دو حرف از حروف اصلی آن مانند هم (متجانس) باشند. مانند: مَدَدَ، مرَرَ

اقسام فعل مضاعف:

الف) فعل مضاعف ثلاثی: فعلی است که عین الفعل و لام الفعل آن هم جنس باشد مانند: شَدَدَ.

ب) فعل مضاعف رباعی: فعلی است که فاء الفعل با لام الفعل اول و عین الفعل با لام الفعل دوم متجانس باشند. مانند: زَلْزَلَ

شرایط ادغام فعل مضاعف:

الف) بهم متصل بودن دو حرف متجانس.

ب) ساکن بودن اولی و متحرک بودن دومی: مَدْدَ ¬ مَدَّ.

 

قواعد ادغام:

قواعد ادغام سه حالت دارد: در مواردی باید ادغام کرد (وجوب) و در مواردی نباید ادغام کرد (امتناع) و در مواردی می توان ادغام کرد (جواز).

الف) موارد وجوب ادغام:

1- ساکن بودن حرف اول متجانس و متحرک بودن حرف دوم. مانند: المُعلْلِم ¬ المعلّم

2- متحرک بودن هر دو حرف متجانس مشروط بر اینکه اولاً در یک کلمه باشند و ثانیاً اولی جایز التسکین باشد. مانند: مَرَرَ ¬ مَرْرَ ¬ مَرَّ.

ب) موارد امتناع ادغام:

1- زمانیکه حرف اول متحرک و حرکت آن لازم باشد. مانند: دَدَن.

2- وقتیکه فعل مضاعف به ضمیر رفع متصل شود. مانند: مَرَرْتُ.

3- در افعال تعجب با لفظ امر (برای رفع اشتباه از امر صحیح) مانند: أعْزِزْ بِعلیّ.

4- زمانی که حرف ثالثی به اولین حرف متجانس اضافه و در آن ادغام شود مانند: مُهَلِّل.

5- در صورتیکه به اصل ثلاثی به خاطر الحاق به رباعی حرفی اضافه شود. مانند: جَلْبَبَ.

6- درکلمات سماعی مانند: قَطَطَ، ذَبَب.

ج) موارد جواز ادغام:

در صیغه های 1و4و7و13و14 مضارع مجزوم و امر، بشرط اینکه حرف اول مدغم فیه نباشد مانند: لَمْ یَمْدُدْ ¬ لم یَمُدَّ / اُمْدُدْ ¬ مُدَّ.

 

نکات:

* در پنج صیغه اول فعل ماضی، ادغام واجب است و در بقیه صیغه ها ادغام ممتنع می باشد.

* در 2 صیغه 6و12 فعل مضارع، ادغام ممتنع و در بقیه واجب است.

* در صیغه های 1و4و7و13و14 فعل امر، ادغام جایز است و در صیغه های 6و12 ممتنع و در بقیه صیغه ها واجب است.

* افعال مضاعفی که مضارع آنها بر وزن (یَفْعُلُ) است، امر، نهی و جحد آنها را به سه صورت می توان خواند. مانند: مُدَّ – یمُدُّ ¬ مُدَّ یا مُدِّ یا مُدُّ

* اگر مضارع فعل مضاعف بر وزن (یَفْعَلُ) باشد، امر، نهی و جحد آنرا فقط به دو صورت مفتوح و مکسور باید خواند: فَرَّ – یَفِرُّ ¬ فِرِّ یا فِرَّ.

3- فعل سالم:

تعریف: فعلی است که در حروف اصلی آن، همزه یا دو حرف هم جنس و حرف عله نباشد. مانند: دخلَ، ذهبَ، جلسَ ...

/ 1 نظر / 27 بازدید
نت نگار

سلام جناب آقای مقدم در آغاز از ابتکار عمل تان در این باره باید تشکر و قدردانی کنم. میزان استقبال وبگردان از وبلاگتان را نمی دانم. اما بنده به عنوان یکی از علاقه مندان ادب عرب تلاش شما را در این زمینه می ستایم. من فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی هستم. شاید زیاد در حوزه ادبیات قلم نزنم اما می کوشم تا براساس مطالعات و یافته های خود همزه وصلی منقطع شده میان فرهنگ ایران و عرب را دوباره متصل سازم. امیدوارم بتوانیم در این زمینه همکاری خوبی را آغاز کنیم. آدرس وبلاگم در بالا گنجانده شده است. با آرزوی موفقیت شما.