تاملی بر ادب عرب
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
آرشیو وبلاگ
نویسنده: مجید عوضوردی مقدم - ۱۳۸۸/٩/٢٥

  *علم بیان* *فن بیان:* آگاهی از مجموعه اصول و قواعدی است که با آن راه و رسم ایراد مطلب واحد با عبارات متعدد شناخته می شود . *موضوع علم بیان:* تشبیه ، کنایه ، مجاز و استعاره است . *واضع علم بیان:* ابوعبیده ، صاحب مجاز القرآن ـ جاحظ ـ قدامة و ابو هلال عسکری و عبد القاهر جرجانی . * دلالت ، یعنی چه ؟ پی بردن به پیامی که یک لفظ یا نمادی رساننده آنست . * * 1ـ دلالت عقلی : یعنی پی بردن به چیزی به حکم عقل مثلاً از مصنوع به صانع . 2ـ دلالت طبعی : یعنی پی بردن به چیزی به حکم طبیعت . مثلاً از رنگ پریدگی به ترس . 3ـ دلالت وضعی : یعنی پی بردن به چیزی به حکم قرارداد : الف ) دلالت وضعی غیر لفظی : علائم رانندگی . ب ) دلالت وضعی لفظی : الفاظ و لغات در میان ملل مختلف . *انواع دلالت وضعی لفظی:* 1ـ استعمال لفظ در مقابل تمام معانی آن : رجل = انسان مذکر 2ـ لفظ در معنی قسمتی از موضوع له : یجعلون أصابعهم فی آذانهم ... ( منظور نوک انگشتان است . ) 3ـ لفظ ، معنی موضوع له ندارد . بلکه در معنی یکی از لوازم موضوع له بکار می رود : اسد = انسان شجاع *حقیقت*: یعنی کاربرد لفظ در معنی واقعی موضوع له . اسد = حیوان درنده *مجاز:* یعنی کاربرد لفظ در غیر معنی موضوع له . اسد = انسان شجاع بلیغ ترین سخنان به ترتیب ، عبارتند از کنایه ـ مجاز مرسل ـ استعاره ـ تشبیه *تشبیه * تشبیه یعنی همانند کردن چیزی به چیز دیگر در صفت یا صفاتی .دارای چهار رکن است ، که دو رکن آن اصلی و دو رکن فرعی است . *ارکان تشبیه : * 1ـ طرفین اصلی تشبیه : الف ) مشبه : لفظی است که آن را به چیزی مانند می کنیم . ب ) مشبه به : چیزی است که مشبه را به آن مانند می کنیم . 2ـ ارکان غیر اصلی: الف ) وجه شبه : صفت مشترک میان مشبه ومشبه به است که در مشبه به قوی تر است . ب ) ادات تشبیه :1ـ اسم : مِثل ، شبه ، نحو ، شبیه 2ـ فعل : یشبه ، یضارع 3ـ حرف : ک ، کأنّ مثال : ضَرَبَ الله مثلاً _کلمةً طیبةً_ _کَــــ_ـ_شجرة_ِ طیبةٍ _أصلُها ثابتٌ و فرعُها فی السّماء_ . مشبه ادات و مشبه به وجه شبه · تشبیه از جهات گوناگون تقسیماتی دارد : 1ـ تشبیه به اعتبار حسی و عقلی بودن طرفَین . الف ) هر دو حسی هستند . خلق الله الإنسان من صلصالٍ کالفخار . ب ) هر دو عقلی هستند . الجهلُ کالموت . ج ) یکی از مشبه یا مشبه به حسی است و دیگری عقلی است . الطّبیب السّوء کالموت ـ الحسدُ کالنّارِ یُحرِقُ الأعمال الصّالحات . 2ـ تشبیه به اعتبار مفرد و مرکب بودن طرفَین تشبیه : الف ) گاه هر دو طرف تشبیه مفرد هستند . العلمُ کالنّورِ . ب ) گاه هر دو طرف تشبیه مرکبند . کأنّ سهیلاً و النّجوم وراءهُ صفوفُ صلاةٍ قام فیها امامُها ج ) گاه یکی از مشبه یا مشبه به مفرد و دیگری مرکب است . جلیس الصّادق کالأخِ . ـ الکتاب کالمعلمِ الرؤوفِ . 3ـ تشبیه به اعتبار تعداد طرفین : الف ) تشبیه ملفوف : مشبه اول + مشبه دوم / مشبه به اول + مشبه به دوم شَعرُهُ و وجههُ و قدُهُ کلیلٍ و بدرٍ و سروٍ . ب ) تشبیه مفروق : مشبه اول + مشبه به اول / مشبه دوم + مشبه به دوم وجهُهُ کبدرٍ و قَدُّهُ کسروٍ ج ) تشبیه تسویه : چند مشبه + یک مشبه به شَعرُ الحبیبِ و حالی کلاهما کاللیالی د ) تشبیه جمع : یک مشبه + چند مشبه به قول الحق کالنّورِ یضئُ القلب و کالسّیفِ ... 4ـ تشبیه به اعتبار ادات تشبیه : الف) تشبیه مرسل : اگر ادات تشبیه حذف نباشد . العلم کالنّور ضیاءً . ب ) تشبیه مؤکد : اگر ادات تشبیه حذف باشد . العلم نورٌ ضیاءً . 5ـ تشبیه به اعتبار وجه شبه : الف) تشبیه مفصل : اگر وجه شبه حذف نشود . العلم کالنّور ضیاءً . ب ) تشبیه مجمل : اگر وجه شبه حذف شود . العلم کالنّور . ج ) تشبیه بلیغ : اگر ادات تشبیه و وجه شبه هر دو حذف شوند . العلم نورٌ . *تشبیه مؤکد + تشبیه مجمل = تشبیه بلیغ* *تشبیه مقلوب : برای مبالغه مشبه به را به مشبه مانند می کنند . فی طلعه البدر شئٌ من محاسنها وللقضیبِ نصیبٌ من تثنیها *تشبیه تمثیل : وجه شبه یک امر انتزاعی از مجموعه معانیی است که از صفات مشترک میان مشبه و مشبه به به دست می آید . مَثَلُ الذین ینفقون اموالهم کَمَثَلِ حبّةٍ انبتت سبعَ سنابل فی کلّ سنبلةٍ مئة حبةٍ . *تشبیه ضمنی : مصراع دوم در ظاهر مثلی مستقل است که به طور ضمنی و پنهان در حکم مشبه به است برای مصراع اول . فإن تفُقِ الأنام و أنتَ منهم فَإنّ المسک بعضُ دَمِ الغزالِ اغراض تشبیه : 1ـ بیان امکان مشبه و وجود آن: فَإن تَفُقِ الأنام و أنتَ منهم فَإنّ المسک بعض دم الغزال 2ـ بیان حال مشبه : إذا قامت لِحـــاجتها تثنت کأنّ عظامها من خیزران 3ـ بیان مقدار حال مشبه : کأنّ مِشیتها مِن بیت جارتِها مَرُّ السّحاب لا ریثٌ و لا عَجَلٌ 4ـ تقریر حال مشبه و تثبیت آن در ذهن شنونده : إنّ القلوب إذا تنافرَ ودُها مثل الزجاجة کسرها لا یجبرُ 5ـ تقبیه مشبه : و إذا اشارَ مُحَدّثاً فَکَأنّهُ قِردٌ یُقهقهُ أو عجوزٌ تَلطمُ 6ـ مدح مشبه : کانّک شمسٌ و الملوک کواکبٌ إذا طلعتَ لم یبدَ منهنّ کوکبٌ 7ـ استطراف مشبه : یعنی مشبه را امری عجیب نشان دهند. اُنظر الی الفحمِ فیهِ الجمرُ متَّقدٌ کأنّهُ بحرٌ مسکٍ موجُهُ الذهبُ

مجید عوضوردی مقدم
با سلام بنده مجید عوضوردی مقدم دانش آموخته زبان وادبیات عربی ،دانشجوی دکتری الهیات و مدرس دانشگاه میباشم. هدف از ایجاد این وب گاه بالابردن آگاهی علاقه مندان به ادب عرب و نیز استفاده صحیح دانشجویان ادبیات عرب در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد. امید دارم تا بتوانم قدمی در جهت بالابردن این آگاهی بردارم . و ممنون میشم که در هر چه کامل تر کردن این وبلاگ به من کمک کنید . ضمنا اگر مطلبی در این وبلاگ گذاشته شده که لینک اصلی آدرس داده نشده عذر خواهم از طریق ایمیل اطلاع دهید تا رفع سو ء تفاهم شود. شاد و پیروز باشید. در ضمن خوشحال میشم وقتی نظرات ارزشمند شما رو میبینم . دوستان عزیزی که تمایل به همکاری دارند لطفا از طریق ایمیل به بنده اطلاع دهند با تشکر مقدم از همه دوستان برای وقفه ای که در انتشار یا جواب دادن به ایمیلها رخ داده عذر خواهی میکنم
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :