نویسنده: مجید عوضوردی مقدم - ۱۳۸٧/٩/٢٠

شعر خمری (باده سرایی) یکی از اغراض برجسته‌ی شعر غنایی محسوب می‌شود که در آن شاعر به توصیف مادی یا معنوی خمر می‌پردازد، و در بیشتر موارد بر آن است که با مضمون‌های گوناگون و سبک‌های متنوع به بیان تأثیر آن در جسم و جان بپردازد.

از شاعران برجسته‌ی عرب که در این غرض شعری به هنرنمایی پرداخته است و در نقد ادبی او را به عنوان پیشوای «مکتب مادیگرایان» می‌شناسند، می‌توان «أعشی» شاعر معروف عصر جاهلی را نام برد. وصف‌های متنوع او از «خمر» پیش درآمدی نیکو برای خمریه سرایان شعر عربی و فارسی بوده است. مکتب خمریه سرایی «أعشی» تا اوایل عصر عباسی مورد تقلید شاعران قرار گرفته است.

«ابونواس» از دیگر خمریه سرایان مکتب مادیگرایی در شعر عربی محسوب می شود که شراب معبود و عروس شعر اوست. وی توانسته است فراتر از أعشی، وصف خمر را در شعر عربی به عنوان یکی از غرض‌های شعری مهم استقلال بخشد. بنابراین در شعر عربی می‌توان از «مکتب أعشی» به عنوان پیشگام مادیگرایان، و از «مکتب ابونواس» به عنوان اوج هنری این مکتب نام برد.

اما کسی که توانست، باده سرایی را در خدمت معنی و عشق الهی قرار دهد، «ابن فارض» مصری بوده است. وی با مجاهدتهای روحی و با کمک میراث زهد و تصوف توانست شعر باده را از «تاریکی» لفظ و معنی به «روشنایی» در لفظ و معنی سوق دهد. ابن فارض پیشوای «مکتب معنوی» در شعر باده سرایی محسوب می‌شود، که در تحول شعر شاعران مکتب عرفان تأثیر بسزایی داشته است.

به نظر می‌رسد شعر خمر در آغاز و در میان شاعران فارسی زبان، غرض مستقلی نبوده است اما به تدریج و با نفوذ فکری و معنوی ادبیات عرب، مورد تقلید شاعران قرار گرفته است، تقلیدی که همراه با نوآوری و ابتکار بوده است.

از برجسته‌ترین شاعران باده سرا در مکتب مادیگرایان و در شعر فارسی می‌توان رودکی سمرقندی و منوچهری دامغانی را نام برد که به تقلید از «أعشی» و «أبونواس»، شعر خمر فارسی را به اوج رسانده اند. شاعران بعد از ایشان روش باده سرایی آندو را الگوی شعر خود قرار داده‌اند.

اما در مکتب شعر عرفانی، اگرچه شاعران چیره دستی چون سنائی غزنوی و مولوی در این زمینه، پیشگام محسوب می‌شوند، ولی «حافظ شیرازی» مشهورترین و بزرگترین شاعران باده سرا محسوب می‌شود که توانسته است با تکیه بر میراث گرانقدر شعر تصوف عربی و فارسی، شعر را جذبه‌ای سحرآمیز ببخشد که سبک شعری‌اش تا زمان امروزی، مورد تقلید شاعران قرار گیرد. شعر او، اوج هنر مکتب باده سرایان را در شعر عرفانی نشان می‌دهد.