نویسنده: مجید عوضوردی مقدم - ۱۳۸٧/٩/٩

فعل سالم:
تعریف: فعلی است که در حروف اصلی آن، همزه یا دو حرف هم جنس و حرف عله نباشد. مانند: دخلَ، ذهبَ، جلسَ …                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   فعل مضاعف
تعریف: فعلی است که دو حرف از حروف اصلی آن مانند هم (متجانس) باشند. مانند: مَدَدَ، مرَرَ
اقسام فعل مضاعف:
الف) فعل مضاعف ثلاثی: فعلی است که عین الفعل و لام الفعل آن هم جنس باشد مانند: شَدَد


ب) فعل مضاعف رباعی: فعلی است که فاء الفعل با لام الفعل اول و عین الفعل با لام الفعل دوم متجانس باشند. مانند: زَلْزَلَ
شرایط ادغام فعل مضاعف:
الف) بهم متصل بودن دو حرف متجانس.
ب) ساکن بودن اولی و متحرک بودن دومی: مَدْدَ ¬ مَدَّ.
قواعد ادغام:
قواعد ادغام سه حالت دارد: در مواردی باید ادغام کرد (وجوب) و در مواردی نباید ادغام کرد (امتناع) و در مواردی می توان ادغام کرد (جواز).
الف) موارد وجوب ادغام:
1- ساکن بودن حرف اول متجانس و متحرک بودن حرف دوم. مانند: المُعلْلِم ¬ المعلّم
2- متحرک بودن هر دو حرف متجانس مشروط بر اینکه اولاً در یک کلمه باشند و ثانیاً اولی جایز التسکین باشد. مانند: مَرَرَ ¬ مَرْرَ ¬ مَرَّ.
ب) موارد امتناع ادغام:
1- زمانیکه حرف اول متحرک و حرکت آن لازم باشد. مانند: دَدَن.
2- وقتیکه فعل مضاعف به ضمیر رفع متصل شود. مانند: مَرَرْتُ.
3- در افعال تعجب با لفظ امر (برای رفع اشتباه از امر صحیح) مانند: أعْزِزْ بِعلیّ.
4- زمانی که حرف ثالثی به اولین حرف متجانس اضافه و در آن ادغام شود مانند: مُهَلِّل.
5- در صورتیکه به اصل ثلاثی به خاطر الحاق به رباعی حرفی اضافه شود. مانند: جَلْبَبَ.
6- درکلمات سماعی مانند: قَطَطَ، ذَبَب.
ج) موارد جواز ادغام:
در صیغه های 1و4و7و13و14 مضارع مجزوم و امر، بشرط اینکه حرف اول مدغم فیه نباشد مانند: لَمْ یَمْدُدْ ¬ لم یَمُدَّ / اُمْدُدْ ¬ مُدَّ.
نکات:
* در پنج صیغه اول فعل ماضی، ادغام واجب است و در بقیه صیغه ها ادغام ممتنع می باشد.
* در 2 صیغه 6و12 فعل مضارع، ادغام ممتنع و در بقیه واجب است.
* در صیغه های 1و4و7و13و14 فعل امر، ادغام جایز است و در صیغه های 6و12 ممتنع و در بقیه صیغه ها واجب است.
* افعال مضاعفی که مضارع آنها بر وزن (یَفْعُلُ) است، امر، نهی و جحد آنها را به سه صورت می توان خواند. مانند: مُدَّ - یمُدُّ ¬ مُدَّ یا مُدِّ یا مُدُّ
* اگر مضارع فعل مضاعف بر وزن (یَفْعَلُ) باشد، امر، نهی و جحد آنرا فقط به دو صورت مفتوح و مکسور باید خواند: فَرَّ - یَفِرُّ ¬ فِرِّ یا فِرَّ.