|
الوفاء للوطن
|
||
|
الأجیر الوفى
|
الأوفیاء
|
|
|
الزوجة الوفیة
|
||
|
نذر ووفاء
|
وفاء وإیثار
|
|
|
وفاء عند الموت
|
||
|
الخلیفة الوفى
|
وفاء مع المشرکین
|
د.علی میرلوحی فلاورجَانی1
*مقدمة:
إن فن التشبیه هو أحد الأرکان الأساسیة للبلاغة العربیة وفصل هام من فصول الإعجاز البیانی للقرآن الکریم ما زال ولا یزال موضع اهتمام مفکری علماء المسلمین الدائبین على معرفة بلاغة القرآن.
والذی نحن بصدده فی هذا المقال لیس هو البحث عن أرکان التشبیه ومسائلها وأحکامها؛ فقد کفانا علماء البلاغة مؤونة البحث عنها فی کتبهم؛ بل الذی نهدف إلیه هنا إثبات أمرین:
الأول: إن التشبیه فن من فنون التعلیم وأسلوب من أسالیب التفهیم ونقل المعانی العلمیة والأدبیة إلى الآخرین؛ کما یکون وسیلة لإثبات حقائق نظریة أو تجریبیة؛ ولذلک یجب الاهتمام به فی نطاق أوسع من نطاق الموضوعات التی کانت تحدده وتحصره حتى الآن، ومعرفة هذا الأمر مما لابد منه لورود صمیم البحث عن بلاغة القرآن.
الثانی: إن القرآن استعمل التشبیه لتبین الحقائق العلمیة والعملیة والمحسوسة والمعقولة، وجعله وسیلة لإثباتها وإقامة البرهان لها؛ وبالتالی تکون أسالیب التشبیه فی القرآن خیر شاهد على ما ادعیناه من عموم نطاقه وشموله المجالات العلمیة والأدبیة کافة:
ونبحث عن هذین الأمرین فی قسمین:
القسم الأول: استخدام التشبیه أولاً کدلیل لإثبات الحقائق وثانیاً کأداة لإیضاح المعنى المقصود.
القسم الثانی: استعمال التشبیه فی القرآن الکریم للغرضین المذکورین وبعد هذه المقدمة الوجیزة نبدأ مقالنا بتفصیل القسم کالآتی:
القسم الأول: استخدام التشبیه لإثبات الحقائق ولتوضیح المعنى. إن دراسة الأغراض التی ذکرها البلاغیون، للتشبیه لا تترک مجالاً للشک فی أن الغرض الرئیسی من هذا الفن إما إثبات الحقائق أو تبیین مراد المتکلم وتوضیحه: فإنهم ذکروا فیما ذکروا من أغراضه:
1 ـ بیان إمکان المشبه بإیراد التشبیه کبرهان له؛ کما فی قول الشاعر:
"فإن تفق الأنام وأنت منهم فإن المسک بعض دم الغزال"
فقد أراد الشاعر أن یثبت لممدوحه "أنه فاق الأنام وفاتهم(3). إلى حد بطل معه أن یکون بینه وبینهم مشابهة ومقاربة؛ بل صار کأنه أصل بنفسه وجنس برأسه، وهذا أمر غریب، وهو أن یتناهى بعض أجزاء الجنس فی الفضائل الخاصة به إلى أن یصیر کأنه لیس من ذلک الجنس، وبالمدعى له حاجة أن یصحح دعواه فی جواز وجوده على الجملة إلى أن یجیء إلى وجوده فی الممدوح؛ فإذا قال: (فإن المسک بعض دم الغزال)، فقد احتج لدعواه وأبان أن لما ادّعاه أصلاً فی الوجود"(4).
والأغراض الثلاثة الباقیة یعود أمرها إلى الإیضاح والتبیین وتفهیم المعنى وتقریبه إلى ذهن السامع أو قلبه بأخصر بیان وأبلغ کلام؛ فإذا قال القائل:"هو کالراقم على الماء"(5) فی تقریر حال من لا یحصل من سعیه على طائل، فقد أخرج المعنى من صورته المعقولة إلى صورة مشابهة لها محسوسة، ووضعه على مسرح الحس والعیان، وفی تبیین مقدار حال المشبه فی قوله تعالى: (الزجاجة کأنها کوکب درّیٌّ((6). ینتقل المخاطب والسامع من الوصف بالسماع إلى الرؤیة بالأبصار، وهذا غایة فی البلاغة والبیان، وکذا یحصل للسامع فی بیان حال المشبَّه فی قوله ـ تعالى ـ: (یوم نطوی السماء کطی السِّجل للکتب((7). من تصور حال المشبَّه ووضوحه مالا یخلفه أی تعبیر ولا یسد مسدَّهُ أی بیان.
وقد ذکروا من أغراض التشبیه أیضاً تزیین المشبَّه أو تشویهه أو استطرافه(8)، ولا یخلو أی منها من إفادة بیان وتوضیح.
فتبین بما ذکرنا أن أغراض التشبیه کلها تدور حول محورین أساسیین:
الأول: استخدامه کبرهان لإثبات الحقائق.
الثانی: الاستفادة منه کأحسن أداة لنقل المعنى إلى السامعین بحیث یفهمونه فی أول ما یلقى إلیهم مقروناً بالتشبیه.
والتشبیه نظراً إلى المحور الأول یتلاقى هو والتمثیل فی "علم المنطق": بیان ذلک: أن البرهان حسب تقسیم المنطقیین ینقسم إلى ثلاثة أقسام: "القیاس، والاستقراء، والتمثیل"، ویقصدون بالتمثیل: تشبیه جزئی بجزئیٍِ فی معنى مشترک بینهما، لیثبت فی المشبه الحکم الثابت فی المشبه به المعلَّل بذلک المعنى؛ وبعبارة أخرى: المقصود به بیان مشارکة جزئیٍ لجزئیٍ آخر فی علة الحکم لیثبت فیه ذلک الحکم (9)، کما یقال: "النبیذ حرام لأن الخمر حرام". وقد ثبتت علیّة الإسکار للحرمة بدلیل الدوران والتردید (10)، فالتمثیل فی الحقیقة داخل فی إطار التشبیه، کما وأن التشبیه یمکن أن یعتبر من مقولة التمثیل: والنسبة بینهما عموم وخصوص مطلقاً، فکل تمثیل تشبیه، وبعض التشبیه لیس بتمثیل2، ویتمیز التمثیل بأن ما یشترک فیه طرفاه یجعل بدلیل الدوران والتردید علة لتعدیة الحکم الثابت للمشبه به إلى المشبه؛ فقول الشاعر:
"وکم أب قد علا بابن ذُرى شرفٍ کما علت برسول الله عدنان"(11)
ـ قوله هذا یتحول إلى تمثیل هکذا: بعض الآباء یعلو بأبنائهم؛ لأن عدنان علت برسول الله، وأرکانه الأربعة هی:
1 ـ الأصل أو المشبَّه به وهو "عدنان".
2 ـ الفرع أو المشبَّه وهو "بعض الآباء".
3 ـ الوصف المشترک بینهما أو الجامع، وهو "الانتساب إلى الأبناء".
4 ـ النتیجة، وهی الحکم بعلو بعض الآباء بأبنائهم.
وتعتمد هذه النتیجة قوة وضعفاً على مستوى صلاحیة الوصف لأن یکون علة للحکم.
إن اشتراک المنطقیین والبلاغیین لا ینحصر فی مجال التمثیل؛ فهما یتواردان على قسیم التمثیل وهو الاستقراء؛ فإن الاستقراء عبارة عن تصفّح الجزئیات لإثبات حکم کلی(13)؛ فالمستقرئ عندما یتصفح جزئیات ما یدخل تحت نوع واحد أو جنس واحد ویصل إلى نتیجة واحدة فی غالب الجزئیات أو أغلبها، یحکم بثبوتها لجمیع الجزئیات، والذی ینتهی به إلى هذا الحکم الکلی فی الحقیقة اشتراکها فی المعنى الکلی، أو بتعبیر آخر مشابهتها فی الجنس أو النوع، وهی مشابهة ذکرها علماء البلاغة فی أقسام وجه الشبه(13).
المحور الثانی من المحورین الأساسیین اللذین یدور حولهما أغراض التشبیه هو الإیضاح والتفهیم بأخصر بیان وأبلغ کلام، فنقول هناک حالتان ترجع إحداهما إلى نفس المعنى خفاءً وغموضاً أو ظهوراً ووضوحاً، والأخرى إلى المخاطب بلادة وغباوةً أو ذکاءً وتوقداً.
فإذا کان المعنى واضحاً وظاهراً وترید أن تجعله أظهر وأوضح، تأتی بتشبیه یوضح ما فی ذات المشبه من الغرائز أو خارج ذاته من العوارض والأوصاف: فتقول: "هو کالأسد فی الشجاعة"، و"هذا أبیض کالثلج"، و"وجهه کالبدر"، وغیرها، وهذا النوع یستعمل فی الأغراض المتداولة کما یستعمل فی المقاصد العلمیة. وإذا کان المعنى غامضاً وخفیاً وترید أن تجعله ظاهراً وواضحاً تأتی بتشبیه لتخرج الخفی والغامض فی صورة الجلّی والواضح؛ کما فی إخراج ما لا یقع علیه الحاسّة إلى ما یقع علیه کقوله تعالى: (والذین کفروا أعمالهم کسراب بِقِیعِة...(. وکما فی إخراج ما لم تجرِ بهِ العادة إلى ما جرت بهِ، نحو قوله تعالى ـ: (وإذا نتقنا الجبل فوقهم کأنه ظُلَّة((15)، وکما فی إخراج ما لا قوة له فی الصفة إلى ما له قوة فی الصفة. نحو قوله تعالى ـ: (وله الجَوارِ المنشآت فی البحر کالأعلام(. (16).
ادامه مطلب...
الدکتورة بتول مشکین فام
عضوة الهیئة العلمیة - جامعة الزهراء - طهران
من الله على العرب والایرانیین اذ جعلهم امة واحدة لا تفصل بینها حدود جغرافیة ولا یمیز بین ابنائها لغة او اصل او لون.وکانت هذه الامة کلها متشارکة فی الآلام والآمال، ومتعاطفة ومتواسیة حین یشتد الخطب، ومتفاعلة ثقافیا وعلمیا وفکریا، حتى لا ترى عالما من علمائها او ادیبا من ادبائها الا وهو متاثر بغیره من اصقاع العالم الاسلامی.
وتشکل حلب سیف الدولة واحدة من ابرز بقاع هذا التلاحم الرائع للامة الاسلامیة، وفی هذا البحث اسلط الضوء على الحضور الایرانی فی بلاط سیف الدولة فی حقل الدفاع المشترک وفی حقل التفاعل الثقافی وهو حضور یعتبر نموذجا جیدا لهذا التلاحم.
الدفاع المشترک:
من مظاهر التلاحم تواکب الایرانیین وبخاصة من خراسان على حلب، وتوافد الآلاف من جنودهم مجهزة بالسلاح بین فرسان ورجالة على الثغور الاسلامیة للانضمام الى الجیوش الحمدانیة المسلمة وللدفاع عن ثغور المسلمین امام هجمات الصلیبیة.
بدات القوات الخراسانیة - وبغض النظر عن الحواجز الجغرافیة والعنصریة والمذهبیة - تتدفق على حلب، وفی احرج الظروف منذ سنة 352 الهجریة واستمر ارسال النجدات من خراسان حتى سنة وفاة سیف الدولة 356 الهجریة واخذت هذه القوات الایرانیة - ومن منطلق اسلامی بحت - تدافع عن سیف الدولة العربی وقواته المقاتلة فی الثغور، وتدفع عن المسلمین الخطر الصلیبی الغاشم.
فی المصادر التاریخیة، تطالعنا روایات، تؤکد على تواجد الجموع الخراسانیة فی حلب سنة 352 الهجریة ترید الدفاع عن الحمدانیین تجاه غارات الصلیبیة.التقت هذه الجموع بسیف الدولة، وکان مریضا، فطلب منهم الرجوع لشدة الغلاء والوباء فی المصیصة وطرسوس فرجعوا. (1)
فی سنة 353 الهجریة وصلت الى حلب جموع من القوات الخراسانیة فی نحو خمسة آلاف، وصاروا فی رکب سیف الدولة، فمضوا الى المصیصة للجهاد، ولکنهم وجدوا جیش الروم قد انصرف عنها، وتفرقت جموع الخراسانیین لشدة الغلاء فی الثغور بحلب، ورجع اکثرهم الى بغداد وعادوا الى خراسان. (2)
وفی سنة 355- 356 ه قطعت القوات الایرانیة - وللمرة الثالثة - مسافات طویلة بین خراسان وحلب، وجاءت لتخدم المصالح الاسلامیة والامة المتورطة بعدو ینال من عزتها وشرفها وشرف اهلها.
وفی هذه المرة غزت القوات الخراسانیة مع لؤلؤ الجراحی من انطاکیة الى ناحیة المصیصة، فالتقاهم ثلاثة آلاف فارس من الصلیبیین، فنصر الله هذه القوات، وقتلوا الفا من الجیوش الصلیبیة، واسروا جماعة منهم، وعادوا بالغنائم الى انطاکیة، وروایة تجارب الامم (3) تنص على دفاع الایرانیین المستمیت عن الثغور الاسلامیة، وسقوط عدد کبیر منهم شهداء الى جوار اخوانهم المسلمین من العرب.
وعند دراسة حیاة الامیر ابی فراس الحمدانی وما عاناه فی الاسر تستوقفنا روایة اخرى وابیات شعریة لتؤکد على علاقة الحمدانیین بابناء الامة المسلمة فی خراسان، فیروى ان سیف الدولة بلغه ان بعض اسرى المسلمین عند الروم قالوا:
«ان ثقل على الامیر دفع فدیة الاسرى کاتبنا بهذا الامر صاحب خراسان» .
ویروى: ان سیف الدولة اتهم ابن عمه ابا فراس الحمدانی بهذا القول وقال: ومن این یعرفه صاحب خراسان؟ فانشد ابو فراس قصیدة (4) یعاتب فیها سیف الدولة، ویشیر الى خراسان التی کانت آنذاک فی عون الامیر الحمدانی، وصارت مطمح الاسرى ورجاءهم لامر الفداء ایضا فیقول:
فان خراسان ان انکرت علای، فقد عرفتها حلب
ومن این ینکرنی الابعدون امن نقص جد امن نقص اب
وفی دیوان الخطیب ابن نباتة (5) ، خطبة، یذکر فیها موافاة الجیوش الخراسانیة التی یقول عنها: انها کانت فی احسن ما یکون من العدة والاجهزة التی لم یر مثلها، وانها وفدت ابتغاء وجه ذی الجلال والتماسا للشرف الاکبر یوم المآل.ویتطرق الى ما عاناه الخراسانیون فی طریق وصولهم الى حلب.
ادامه مطلب...
مولد الشاعر
ولد صلاح عبد الصبور فی 3 مایو1931 فی مدینة الزقازیق بمحافظة الشرقیة، تلقى تعلیمه فی المدارس الحکومیة، ودرس اللغة العربیة فی کلیة الآداب بجامعة فؤاد الأول (القاهرة حالیا), وفیها تتلمذ على ید الرائد المفکر الشیخ أمین الخولی الذی ضم عبد الصبور إلى جماعة (الأمناء) التی کوّنها, ثم إلى (الجمعیة الأدبیة) التی ورثت مهام الجماعة الأولى. وکان للجماعتین تأثیرا کبیرا على حرکة الإبداع الأدبی والنقدی فی مصر أخذ یکتب الشعر فی سن مبکرة وکان ذلک فی مرحلة دراسته الثانویة ، ثم شغل صلاح عبد الصبور عدة أعمال ، بعد تخرجه عیّن مدرسا بوزارة التربیة والتعلیم إلا أنه استقال منها لیعمل بالصحافة ، حیث عمل محررا فی مجلة روز الیوسف ، ثم جریدة الأهرام . أخذ ینشر قصائده فی مجلة الثقافة القاهریة والآداب البیروتیة، وکان صلاح عبد الصبور مهتما بالفلسفة والتاریخ، کما کان مولعا بصورة خاصة بالأساطیر، وفی الوقت ذاته کان یحب القراءة فی علوم الإنسان المحدثة کعلم النفس والاجتماع والأنثربولوجیا وفی عام 1961م عیّن بمجلس إدارة الدار المصریة للتألیف والترجمة والنشر، وشغل عدة مناصب بها، عمل مستشارا ثقافیا للسفارة المصریة بالهند ، ثم اختیر رئیسا لهیئة الکتاب. حصل علی العدید من الأوسمة منها : جائزة الدولة التشجیعیة عام 1965، ووسام العلوم والفنون من الطبقة الأولی عام 1965، وجائزة الدولة التقدیریة فی الآداب عام 1981 ، ووسام الاستحقاق من الدرجة الأولی ، والدکتوراه الفخریة فی الأدب من جامعة المنیا عام 1982، أطلقت الإسکندریة اسمه علی مهرجانها للشعر الدولی.
رائد الشعر الحر
الکلام عن الشکل الجدید.. أو الشکل القدیم.. الحر.. التقلیدی.. العمودی.. العروض.. مناقشات ساذجة أضعنا فیها وقتًا طویلاً.. إننا نرید الشاعر الذی یقول الکلمة الصادقة ولو کانت بالإیماء أو الرقص.. یعتبر النقاد أن صلاح عبد الصبور من أهم رواد حرکة الشعر الحر العربی، وواحداً من الشعراء العرب القلائل الذین أضافوا مساهمة بارزة فی التألیف المسرحی, وفی التنظیر للشعر الحر . ففی منتصف الستینات خاض عبد الصبور أول تجربة فی الدراما الشعریة فکتب مسرحیته: مأساة الحلاج عام 1965، ویری النقاد انه تأثر فی هذه المسرحیة بالشاعر الإنجلیزی إلیوت حیث جاءت مسرحیته شبیهة بمسرحیة إلیوت: جریمة قتل فی الکاتدرائیة ، کما تأثر بکتابات کافکا السوداویة یقول الدکتور کریم الوائلی أن عبد الصبور تخرج فنیاً ونقدیاً من تحت عباءة المدرسة الرومانسیة العربیة وظل مخلصا لکثیر من مبادئها طیلة حیاته فی إبداعه الفنی النقدی على السواء، وطور جانبا من تصوراتها نحو نـزعة صوفیة تدفعنا إلى وصفها بالرومانسیة الصوفیة ، إذ یبدو عبد الصبور متأثرا بالمنجز الصوفی فی کتاباته الإبداعیة لمأساة الحلاج ـ مثلا ـ وفی حدیثه عن سیرته الفنیة فی کتابه حیاتی فی الشعر ، إذ یؤکد ذلک أثناء تحدثه عن المتصوفة واستخدامه مصطلحاتهم ورموزهم ومحاکاة عباراتهم ، ویطبق ذلک بصورة تکاد تکون متماثلة بین الوجد الصوفی والإبداع الشعری ، کما أنه تأثر برموز الرومانسیة العربیة، وبخصائص الرومانسیة الفنیة، ویؤکد الوایلی أن عبد الصبور تجاوز هذه الرؤیة وتجاوز إبداع القصیدة الغنائیة یری سلاف أحمد علوش أن فی قصائد عبد الصبور بعداً قصصیاً واضحاً إذ اعتمد فی استلهام التاریخ على الحکایة لا على الرمز التاریخی . أما العالم الشعری لعبد الصبور فیری صدوق نور الدین انه تغلفه مسحة الحزن والألم، وفق ما یدل علیه المعجم الشعری الموظف فی القول الشعری، وبصفة تکاد تکون شاملة، حیث تطالعنا مفردات من قبیل : اللیل ، المرض، الفراغ، الموت، الشتاء، وهو معجم تطفح به کتابات بدر شاکر السیاب وعبد الوهاب البیاتی أیضا ، ولکن الرؤیة فی دلالتها انهزامیة بالأساس.
ردود فعل ثائرة على شعره
ثارت ثائرة الشعراء المحافظین علی أشعار عبد الصبور التی أعدوها شکل من أشکال النثر، لأنها تخلو من الإیقاع المألوف للقصیدة العربیة القدیمة وحین کتب صلاح عبد الصبور قصیدته وبعث بها إلى مسابقة المجلس الأعلى للفنون الاجتماعیة وقعت قصیدته بین یدی العقاد، وحدثت المواجهة بین شاعر یکتب قصیدة الشعر الحر وشارع من الدیوان وعندما قرأ العقاد القصیدة کتب تحتها :تحال إلى لجنة النثر لعدم الاختصاص، مما دفع بصلاح عبد الصبور إلى أن یکتب مقالا یدافع فیه عن هذا الشعر الحر بعنوان موزون والله العظیم موزون کما ثار الکثیر من النقاش حول وشربت شایاً فی الطریق والتی أثارت الاستهجان والاستهزاء فی حینه ، ولکنها لقیت أیضاً من الاهتمام ما مهّد الطریق لاستعمال المفردات الیومیة فی الشعر العربی ، ومهّدت لتحقیق الانتصار على لغة القاموس ، التی کانت سائدة ومتسلطة آنذاک تنقل نص عبد الصبور بین ساحات عدیدة لها میزة واحدة هی القلق الوجودی العالی والمرکب، حسبما یقول سلاف أحمد علوش فمن الغرق المیتافیزیقی إلى نقد المیتافیزیق، لیخلص فی نهایة مشروعه إلى الفهم العلائقی الصوفی، فاستطاع من خلال عیشه للنقیضین المیتافیزیقیا ونقدها أن یستخلص المطلق الجمالی وینزع إلیه من علاقة جدلیة هی الإنسان والإله، ففی فترة النقد المیتافیزیقی کان عبد الصبور مشغولاً بالوعی الاجتماعی وبالتقاطه للألم الإنسانی بصیغته الأرقى سابراً الفقر والقهر والحرمان الذی یغلف السواد الأعظم ویستشری فی حیاتهم
یقول عبد الصبور أظننی لم أدرک أن الشعر هو طریقی الأول إلا فی عام 1953، أما قبل تلک الفترة فقد کنت مشغولا بأشیاء کثیرة، کنت أحاول القصة القصیرة، والکتابة الفلسفیة على نمط محاورات أفلاطون التی قرأتها فی مطلع الصبا بترجمة حنا خباز وفتنت بها فتوناً، و لکن فی ذلک العام تحددت رغبتی الأدبیة، وارتبطت بالشعر ارتباط التابع بالمتبوع . وأنا ممن یظنون - وهم قلة - أن قول الشعر جدیر وحده بأن یستنفد حیاة بشریة توهب له وتنذر من أجله. وقد وهبت الشعر حیاتی منذ ذلک الأمد. وجهدت حتى أصیر شاعراً له مذاقه الخاص، و عالمه الخاص تأثر إبداع صلاح عبد الصبور بمصادر متنوعة فمن شعر الصعالیک إلى شعر الحکمة العربی, وسیَر وأفکار بعض أعلام الصوفیین العرب مثل الحلاج وبشر الحافی, اللذین استخدمهما کأقنعة لأفکاره وتصوراته فی بعض القصائد والمسرحیات، وقد نشأ عبد الصبور وتربی بین کتب المنفلوطی وعمالقة الأدب والفکر، وتأثر برموز الرومانسیة العربیة وبخاصة جبران خلیل جبران الذی یعده قائد رحلته . کما استفاد الشاعر من منجزات الشعر الرمزی الفرنسی والألمانی (عند بودلیر وریلکه) والشعر الفلسفی الإنجلیزی عند جون دون وییتس وکیتس وت. س. إلیوت بصفة خاصة . وکذلک استفادته من کنوز الفلسفات الهندیة ومن ثقافات الهند المتعددة أثناء إقامته بالهند مستشارا ثقافیاً للسفارة المصریة . ومن الذین لم یخف إعجابه بهم لورکا ، و بودلیر وفی محاولاته الشعریة الأولى کان صلاح عبد الصبور متأثرا ببعض الشعراء القدامى کالمتنبی وأبی العلاء المعری الذی أعجب به کثیراً والذی رآه من وجهة نظره ثلاثة أرباع التراث الشعری مقدما إیاه على أبی تمام وبشار وأبی نواس والمتنبی، فکان یقول یعجبنی المتنبی ولکنی أحب أبا العلاء ! بعد ذلک بدأ یتأثر ببعض الشعراء المعاصرین کإبراهیم ناجی ومحمود حسن إسماعیل.
مسرحه الشعری
أنا لا احب المسرح إلا شعریاً، و لا یعجبنی کثیرا مسرح إبسن و أتباعه من الناثرین. و اعتقد أن مسرح إبسن الاجتماعی النثری مثل (بیت الدمیة) و (عدو المجتمع) وغیرهما، هو مجرد إنحرافة فی تاریخ المسرح کانت مسرحیته مأساة الحلاج هی بدایة اتجاهه إلى المسرح الشعری الذی أصبح من أهم رواده فی الأدب العربی وعن سمات مسرح عبد الصبور یقول الدکتور مدحت الجیار: على الرغم من تعدد مسرحیات صلاح عبد الصبور الخمس، من حیث الموضوعات المعالجة، والشخصیات، بل الأجواء الدرامیة التی یستخدمها داخل نصوصه، أقول إنه على الرغم من ذلک، فإن مسرح صلاح عبد الصبور یبدو ضیقا، ترتد عناصره المکانیة إلى حیز ضیق .. أعنى أن مسرحیاته تتحرک على المستوى المکانی، حول ثنائیة البیت والسجن، ثم الاتساع فی المکان. والبیت قد یتحول إلى قصر أو کوخ بسیط، أو منزل شعبی أو مقر جریدة؟ لکنه یظل محتفظا بدلالة الألفة والنشأة. وعلى النقیض یتحول السجن ولوازمه (المحکمة) إلى الضیق من المکان، ویترادف فی غالبیة السیاقات مع الظلم و القهر ویؤکد الجیار أن مسرح عبد الصبور یتحرک خلال عناصر مکانیة محدودة، وثیمات مکانیة ثابتة، وإن کانت تتعدد، فهی تتعدد فی تجلیات مختلفة، لا یتغیر جوهرها، بل یظل الجوهر ثابتا، ویتحرک العرض، الشکلی؟ الأمر الذی یلقى سؤالا حول المکان فی مسرح صلاح عبد الصبور، هل هو فقیر فی عناصره ومکوناته، وهل یترتب على ذلک القول بضیق ومحدودیة عناصر الرؤیة الجمالیة للواقع عند عبد الصبور؟ خاصة وأن مسرحیاته ترتد دائما للوراء حیث نجد الکوخ، والقصر، والطیر النائم، والسجن، والبیت، ومخدع النوم، ومحل العمل، وکلها مفردات کثیرا ما شکلت مسرحیات کثیرة قبله، ولیس ببعید، مسرح أحمد شوقی الشعری، أو مسرح على أحمد باکثیر. ومن هذین السؤالین نستطیع أن نقول: إن توظیف صلاح عبد الصبور لهذه المفردات المکانیة المحدودة قد أغنى هذه المفردات، حتى أننا نحس للوهلة الأولى بتعددها، وکثرتها، بسبب جودة التوظیف، والقدرة على وضعها موضعا صحیحا یبعد عنها الملل والتکرار والفقر .
ومما افخر واعتز به حقا اننی التقبت شخصیا عملاقی الشعر العربی الحدیث : الفقیدة نازک الملائکة ، والفقید الجواهری الکبیر فی ازمان وظروف مختلفة .لم اتحدث معها فی شؤون الادب والثقافة ، فقد کان لقاءا قصیرا کنت فیه مشدودة الاعصاب والفکر ، واعیش مشاعر من نوع خاص .. أحقا انا امام قامة من قامات الادب العربی ..؟ لقد رأیت بام عینی بساطتها اللامحدودة ومیلها للعزلة ... وهذا اهم ما اتذکره من لقائی القصیر معها صیف 1981
وکالکثیرین ، راعنی مشهد تشییعها الفقیر الذی لایلیق ابدا بحجمها وحجم ثورتها الشعریة ، وعسى ان یکون هذا تنفیذا لرغبتها ، فالزهد والابتعاد عن القشور کانا من اهم صفاتها .. بل لعل ذلک کان طریقتها فی رفض ما آل الیه حال وطنها ,العراق وحال الاوطان العربیة الاخرى التی لا تقدر الثقافة واهلها الاّ متى انضموا الى جوقة المطبلین لحکامها .. وهذا ما لم تفعله شاعرتنا ابدا فقد عاشت وماتت عزیزة الجانب وقریبة من نبض الثقافة
ان شاعرتنا ، السیدة نازک الملائکة ، ظلت ومنذ صدور قصیدتها " الکولیرا " عام 1947رمزا لمیلاد الشعر الحر وعلما بارزا من اعلام تحرر المرأة على طول الوطن العربی ، وستبقى حتى بعد وفاتها مرادفا لحرکة شعریة تجدیدیة قادت التمرد على القصیدة العمودیة واسست لتجربة لم ینته تفاعلها بعد . غیر ان الجدل حول ریادتها للشعر الحر ما زال قائما ، ومن وجهة نظری مرجع ذلک الى کونها امرأة ، لان المرأة فی بلداننا ومجتمعاتنا لا یحق لها ان تکون البادئة والرائدة لیسیر خلفها الرجال .. ولو کان الشاعر المبدع بدر شاکر السیاب هو الذی ادعى الریادة اولا فلم تکن الدنیا لتقوم ولا الجدل لیحتدم لان هذا یعتبر من المسلمات ... ومهما یکن من امر فاننی وبامکانیاتی المتواضعة اقول : ان من یقرأ مؤلف الملائکة " قضایا الشعر المعاصر " بتمعن سیتأکد من صحة ما ذهبت الیه ای من ریادتها الحقة ، لیس لانها اکدت ذلک حینما کتبت :" کانت بدایة حرکة الشعر الحر سنة 1947 ، فی العراق . ومن العراق ، بل من بغداد نفسها ، زحفت هذه الحرکة وامتدت حتى غمرت الوطن العربی کله ..." 1 . اقول لیس بسبب هذا وانما لان طریقتها فی البحث فی جذور واسباب ظهور هذا النوع من الشعر ، ظروفها ، اسبابها الاجتماعیة والنفسیة , مزایا هذا الشعر ..الخ لدلیل قاطع على کونها هی الرائدة ، وهی التی شقت الطریق امام اجیال اخرى من الشعراء العراقیین وفی العالم العربی ، کالبیاتی والحیدری وصلاح عبد الصبور و محمود درویش وغیرهم .
ویرى الکثیر من النقاد ان قصیدة " الکولیرا " تمثل واحدة من اقوى اللحظات فی مسیرة الشعر العربی الحدیث . وتقول نازک الملائکة عن هذه القصیدة : " کنت کتبت تلک القصیدة اصور بها مشاعری نحو مصر الشقیقة خلال وباء الکولیرا الذی داهمها . وقد حاولت فیها التعبیر عن وقع ارجل الخیل التی تجر عربات الموتى من ضحایا الوباء فی ریف مصر . وقد ساقتنی ضرورة التعبیر الى اکتشاف الشعر الحر." 2والقصیدة من الوزن المتدارک (الخبب) ونقرأ منها :
طلع الفجر
أصغ الى وقع خطى الماشین
فی صمت الفجر،أصخ،انظر رکب الباکین
عشرة اموات،عشرونا
لاتحص، أصخ للباکینا
ًَّإسمع صوت الطفل المسکین
موتى،موتى،ضاع العدد
موتى ، موتى ، لم یبق عد
فی کل مکان جسد یندبه محزون
لا لحظة اخلاد لا صمت
هذا ما فعلت کف الموت
الموت الموت الموت
تشکو البشریة تشکو ما یرتکب الموت
الا ان هناک من شکک بحداثة هذا اللون فی کتابة الشعر وادعى ان العرب قد قالوا مثله قبلا .. لکن نازک تصر على ان حرکة الشعر الحر هی ولیدة عصرنا هذا بدلیل ان "اغلبیة قرائنا مازالوا یستنکرونها ویرفضونها ، وبینهم کثرة لا یستهان بها تظن ان الشعر الحر لا یملک من الشعریة الا الاسم فهو نثر عادی لاوزن له ."3
وعلینا ان لا ننسى ان مختلف الفنون تتعرض الى مثل هذه الهزات التطوریة التقدمیة،کما یتعرض البشر وحرکة الحیاة ,وما الشعر الا ظاهرة لا یمکنها ان تقف جامدة امام تطور الانسان المتسارع ،اذ لابد له من ان یجاری هذا التطور ویواکبه ... ولابد له ان یلبی الحاجة الى التجدید التی تفرض نفسها بفعل القانون الذی یتحکم فی حرکات التجدید عامة.الاان حالات الریبة والتحفظ من الجدید هی حالات عرفها التاریخ البشری کمسعى لحمایة الموروث والمتعارف علیه وهو وجه من وجوه الدفاع عن النفس ، غیر ان هذا الجدید یفرض نفسه فی النهایة اذا کان اصیلا حقا
وتمثل رد الفعل من الشعر الحر فی رفضه ، وعده بدعة سیئة النیة غرضها هدم الشعر العربی ، لان هذا اللون الجدید حطم استقلال البیت وجعل اشطر القصیدة لا تتقید بعدد معین من التفعیلات ..وقد اتهم الشعراء بانهم کسالى وذوو مواهب شعریة ضحلة ولهذا وجدوا هذه الطریقة التی تحررهم من صعوبة الاوزان العربیة .. لکن الملائکة ترد على ذلک وتفنده مؤکدة ان الحریة لیست اسهل من القیود لان " کل حریة على الاطلاق تتضمن مسؤولیة"4 و "ان الحریة خطرة لانها تتضمن مغامرة فردیة یجازف فیها المرء براحته وکیانه،ولن یقوى على مخاوفها الا من کان شدید الثقة بنفسه."5.وفوق ذلک فان هذا الشکل الشعری الجدید قد مهدت له حرکة التجدید والتنویع فی الشکل والاسلوب التی ابتدأت فی عصر النهضة الحدیثة سواء فی مدرسة شعراء المهجر فی امریکا او فی جمعیة(ابولو) فی القاهرة .ولابد ان تکون هناک حاجات روحیة تدفع بالافراد الى ان یبدأوا حرکات التجدید وتدفعهم الى احداثه ،ویمکن القول ان حرکة الشعر الحر کانت استجابة لحاجة الذهن العربی للبناء على اساس حدیث ،وعلى هذا فانها کانت ضرورة اجتماعیة فشلت کل محاولات وأدها مما "اضطر مؤتمر الادباءالعرب الثالث فی القاهرة الى ان یعترف به رسمیا ویدخله فی ابحاثه الرئیسیة."6
وتعرف نازک الملائکة الشعر الحر بانه :"شعر ذو شطر واحد لیس له طول ثابت وانما یصح ان یتغیر عدد التفعیلات من شطر الى شطر. ویکون هذا التغیر وفق قانون عروضی یتحکم فیه.."7 کما تؤکد بان "اساس الوزن فی الشعر الحر انه یقوم على وحدة التفعیلة. والمعنى البسیط الواضح ..ان الحریة فی تنویع عدد التفعیلات او اطوال الاشطر تشترط بدءا ان تکون التفعیلات فی الاشطر متشابهة تمام التشابه ، فمثلا یکتب الشاعر من بحر الرمل اشطرا تجری على هذا النسق :
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن " 8
وهکذا ...
فالشعر الحر اذن ظاهرة عروضیة یتعلق بعدد التفعیلات فی الشطر ویتناول الشکل الموسیقی للقصیدة وهو فی اساسه دعوة الى تطویر الشکل لیکون اسلوبا جدیدا یقف الى جانب القدیم لکنه یتناسب مع عصره .وهو محاولة من الشاعر المعاصر الى التخلص من القشور الخارجیة والعنایة بالمضمون .
ولعل من المهم هنا التطرق الى العوامل الاجتماعیة الموجبة لانبثاق الشعر الحر کما تراها نازک الملائکة،وهی:
1ـ النزوع الى الواقع : حیث تتیح اوزانه الدخول الى الواقعیة ، وتتیح للشاعر الحرکة فیما یناسب مشاکل عصره.
2ـ الحنین الى الاستقلال . فالشاعر یرغب فی ان یبتدع لنفسه شیئا مستوحى من حاجات عصره ویکف ان یکون تابعا لامرأ القیس وغیره من القدامى ، فهو بهذا ذو جذور نفسیة مفروضة .
3ـ النفور من النموذج : وهذا یتناسب مع الفکر المعاصر عموما الذی یمیل الى التغییر والتنویع ویرفض الوحدة الثابتة المتکررة ، فالحیاة واللغة ذاتها لا تسیران على نمط واحد ...
4ـ ایثار المضمون :اعتمادا على وحدة الشکل والمضمون ، التی تخضع لها الحرکات الاجتماعیة والادبیة فان الشاعر او الفرد المعاصر یتجه الى تحکیم المضمون فی الشکل لیس فی الشعر فقط وانما فی نختلف مظاهر الحیاة .
هذا اضافة الى عوامل اخرى غیر التی ذکرت ...
ان نازک الملائکة وهی تضع ملامح شکل جدید فی القصیدة العربیة ظلت تؤکد على ان القدیم یجب ان یبقى ، لان هذا الجدید لایمکنه ان یتناول کل ما یمکن ان یتناوله الشعر ، خاصة وانها اکدت على ان اوزان الشعر الحر هی ثمانیة فقط من الاوزان الستة عشر فی الشعر العربی ، فمثلا انها لا ترى انه یمکنه ان یکون شعرا ملحمیا .
وقد ظلت نازک وحتى فی شعرها الحدیث تجسد الذات المنطویة التی رافقتها منذ الطفولة وبرعت فی ذلک کما برعت فی التعبیر عن حالة الاغتراب والوحشة والحس المرهف والحزن الصامت .
ان الحدیث عن نازک الملائکة کما ذکرت فی البدایة، لایمکن ان ینقطع .. وکما کتبت عنها وفیها مقالات وبحوث ورسائل جامعیة فستکتب عنها المزید من البحوث والرسائل الجامعیة طالما ظلت قوانین التطور الاجتماعی تتحکم فی حیاتنا وطالما تظل المساعی للتجدید قائمة .
وکامرأة عراقیة ابقى مدینة لها لیس لکونها علما ادبیا شامخا فحسب ، وانما رائدة من رواد نهضة المرأة العراقیة ،التی اختارت الصعب وتحدت التیار وقررت المواجهة ، وکانت من بین اوائل الداعین الى تحرر المرأة ومساواتها وخروجها للعمل وسفورها .
ستبقى نازک منارا وقامة فی الشعر والحیاة لم تنحن .....
1ـ قضایا الشعر المعاصر ص 21
2ـنفس المصدر ص21
3ـ نفس المصدر ص 25
4ـ نفس المصدر ص 37
5ـ نفس المصدر ص 38
6ـ نفس المصدر ص 40
7ـ نفس المصدر ص 58
8ـ نفس المصدر ص 61
وقار هاشم
24 حزیران 2007
پیش مطالعه
سؤال:
آیا تاکنون اتفاق افتاده است که درسی را که هنوز تدریس نشده است مطالعه کنید؟
نکته:
اگر این کار را تجربه کرده باشید ، متوجه شده اید که با درس مورد نظر ، بهتر توانسته اید ارتباط برقرار کنید. پیش مطالعه ی درس عربی و مطالعه ی کلمات جدید و ملاحظه ی متون جدید ، تصویر بهتری از درس ، در کلاس برای شما ایجاد می کند ؛ به گونه ای که بهتر می توانید در یادگیری درس، مشارکت و فعالیت داشته باشید. از داشتن اشتباه در این مورد هرگز نهراسید . اشتباه ، حقّ یک دانش اموزاست .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
واژه خوانی
سؤال:
اگر متن درس شما ، از تعداد زیادی کلمات جدید تشکیل شده باشد ، برای فهمیدن درس چه کار می کنید؟
نکته:
به نظر می رسد که بهتر است به واژه نامه ی کتاب مراجعه کنید و معنی آن کلمات را به دست آورید. یادگیری کلمات جدید هر درس ، نقش بسیار مؤثری در فراگیری درس دارد. ترجمه ی متن درس و ترجمه ی جملات مربوط به تمرین ها ، در گرو دانستن معنی این کلمات است. فکر خواندن عربی را بدون خواندن و دانستن معنی واژه ها ، از سر خود بیرون کنید ، مگر این که بر متن خوانی تأکید بیشتری داشته باشید. قواعد مهم است اما نه به اندازه ی یادگیری معنی واژه ها و جمله ها.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
متن خوانی
سؤال:
شما تا چه حد می توانید یک متن عربی را بدون اشتباه بخوانید؟
نکته:
البته داشتن اشتباه ، مهم نیست ؛ مهم این است که شما اشتباهات را به حداقل برسانید.
پس از یادگیری کلمات جدید درس و اطمینان از یادگیری کامل آن ها ، وظیفه ی دانش آموز ، خواندن متن عربی و صحیح خوانی آن است. البته متن عربی درس حداقل یک بار باید پیش مطالعه شده باشد. متن درس هر چه بیشتر خوانده شود ، در یادگیری مؤثرتر است. در خواندن متن درس در دفعات پایانی ، دانش آموز معمولاً توانایی خواندن متن را به شکل صحیح پیدا می کند و چگونگی بیان جملات را درمی یابد. برای صحیح خواندن متن ، می توان از نوارهای صوتی نیز استفاده کرد. مهارت خواندن از مهارت های مهم یک زبان محسوب می شود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بازیابی واژه ها
سؤال:
آیا تا به حال برای شما پیش آمده است که با این که کلمات جدید درس را هم خوانده اید در ترجمه ی یک جمله مشکل داشته باشید؟
نکته:
احتمالاً این مشکل ، مربوط به فراموش کردن واژه هایی است که در درس های قبل یا سال پیش خوانده اید. پس از خواندن متن ، نسبت به ترجمه ی آن به فارسی اقدام کنید. برای انجام این کار ، علاوه بر دانستن معانی کلمات جدید ، باید معنی کلمات خوانده شده ی قبلی را نیز بدانید. به عبارتی باید معنی هریک از واژه ها را بدانید. البته گاهی شما از روی متن ، می توانید جمله ای را که یکایک معنی آن را نمی دانید ، ترجمه کنید. برای دستیابی به معنی این کلمات ، بهترین کار ، مراجعه به این معنی کلمات در درس های قبلی و یا کتاب های پایه ی قبل است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ترجمه
سؤال:
اگر شما مترجم یک کتاب داستان باشید ، آن را چطور ترجمه می کنید؟ آیا به همان ترتیبی که کلمات عربی در جمله قرار گرفته اند ، معنی فارسی آن ها را کنار هم می چینید؟ یا سعی می کنید ترجمه ی روان و ساده ای را ارائه کنید؟
نکته:
قطعاً اگر ترجمه ی شما ساده و روان باشد ، خواننده ی کتاب شما بیشتر می شود. پس سعی کنید جملات به فارسی روان معنی شوند و از حفظ کردن معنی جملات ، بدون دانستن معانی یکایک کلمات خودداری کنید. زیرا این امر یکی از عوامل خستگی دانش آموز است و این کار نه تنها سودی برای دانش آموز ندارد ، بلکه باعث افزایش کار دانش آموز و کاهش کارآیی او می شود. معمولاً تعداد جملات از تعداد واژه ها بیشتر است و حفظ کردن معنی جملات ، سنگین تر از حفظ کردن واژه هاست ؛ پس به فکر صرفه جویی باشید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاکنویس
سؤال:
شما جزوه ودفتر خود را چگونه تهیه می کنید؟ آیا از قبل ، تلاش خود را کرده اید و پاسخ هایی کم و بیش درست یا غلط ارائه داده اید؟ به نظر شما کدام روش باعث یادگیری بیشتر می شود؟
نکته:
هنگامی که قصد مطالعه از روی جزوه را دارید ، جمله های عربی را از روی کتاب بخوانید و سعی کنید آن ها را ترجمه کنید. پس از ترجمه ی هر جمله ، به برگه ترجمه خود مراجعه کنید. در صورت داشتن خطا ، مورد را ، بررسی و اصلاح نمایید. هنـگام مطالعه ی ترجمه، جملات بعدی باید با وسیله ی مناسبی پوشانده شود تا چشم ، با آن ها برخورد نداشته باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
قواعد
سؤال:
شما تا چه حد به خواندن و آموختن قواعد اهمیت می دهید؟
نکته:
برخی به قدری در این مورد زیاده روی می کنند که گویی هدف آن ها از آموختن عربی ، آموختن قواعد است. بهترین زمان برای یادگیری قواعد ، بعد از متن خوانی و ترجمه است. چه بسا خود شما به این روش متوجه قواعد بشوید ، بدون این که قواعد را مطالعه کرده باشید. قواعد را یا مستقیماً از کتاب مطالعه کنید و یا با توجه به شیوه های ابتکاری معلمان محترم – که به طور خلاصه در اختیار شما قرار داده می شود – آن ها را مورد بررسی قرار دهید ، به شرط آن که چیزی ازمطالب جا نمانده باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
درک مطلب
سؤال:
حل تمرین درک مطلب را چه زمانی انجام می دهید؟ آیا پیش از این که متن درس و ترجمه ی آن را مرور کرده باشید ، قصد حل تمرینات درک مطلب را دارید؟
نکته:
به یاد داشته باشید که همان طور که جایگاه درک مطلب از نظر مکانی ، بعد از متن است ؛ از نظر زمانی هم بعد از آن است. پس از مطالعه و ترجمه ی متن ، به تمرین درک مطلب بپردازید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
حل تمرین
سؤال:
شما تمرین ها را چگونه حل می کنید؟ آیا اصراری بر دانستن معنی آن ها دارید؟ آیا می دانید دانستن معنی آن ها معمولاً کمک بزرگی به حل آن ها می کند؟
نکته:
تمرین ها را با توجه به موارد گفته شده ، مورد بررسی و مطالعه ی خود قرار دهید. اهمیت تمرین ها از متن درس کمتر نیست و شما با حل تمرین ها به اهداف اصلی درس می رسید. دانستن معنی جملات تمرین ها را فراموش نکنید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کتابهای کمک درسی
سؤال:
آیا شما از کتاب های کمک درسی استفاده می کنید؟ معیار شما برای انتخاب این کتاب ها چیست؟
نکته:
کتاب های کمک آموزشی در درس عربی بر دو نوع اند: نوعی از آن ها ، متن درس ها را ترجمه کرده و پاسخ تمرین ها را در اختیار دانش آموز قرار می دهند. دانش آموزی که از این کتاب ها استفاده می کند ، معمولاً قدرت تفکر خود را از دست می دهد و فقط به حفظ کردن پاسخ ها می پردازد. نوعی دیگر از کتاب ها ، با طرح سؤالات و پرسش ها ی مختلف ، باعث ایجاد تفکر در دانش آموز می شوند که البته باید در انتخاب آن ها دقت کرد. ضمناً برخی از این کتاب ها به طرح مباحث خارج از کتاب می پردازند که ضرورتی به مطالعه ی آن ها نیست.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مروری بر قواعد سال قبل
سؤال:
برای خواندن یک کتاب درسی ، شما علاوه بر دانستن معنی کلمات به چه چیز دیگری نیاز دارید؟ آیا قواعد کتاب قبلی را خوب می دانید؟
نکته:
به عنوان مثال در عربی دوم راهنمایی ، یادگیری درس اول از نظر قواعد ، اهمیت بسیار زیادی دارد. زیرا مجموعه ی این قواعد ، تشکیل دهنده ی نکات مهم دستوری عربی اول است که تا پایان ، ضرورت دارد شما آن ها را بدانید. یادگیری قواعد فعل ماضی و مضارع که در کتاب عربی دوم راهنمایی مطرح شده است ، برای دوره ی متوسطه اهمیت بسیار زیادی دارد. حل مشکل دبیرستانی ها معمولاً در یادگیری فعل ماضی و مضارع است ؛ پس مروری جدی بر آن ها داشته باشید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
روش پرسش و پاسخ
سؤال:
آیا تاکنون از شما خواسته شده که برای یک درس ، چند سؤال بسازید؟
نکته:
روش پرسش و پاسخ از روش های مفید است که حتی می توان بیشترین زمان تدریس را به این روش سپری کرد. برای حل بسیاری از تمرین ها در عربی دوم می توان سؤال هایی در ارتباط با ((کلمات راهنما)) مطرح کرد. به عنوان مثال در جمله ی ((اَلطالِباتُ . . . الدرسَ.)) که قرار است با فعل ماضی از ریشه ی ((سَمِعَ)) تکمیل شود ، سؤالاتی را درباره ی کلمه ی ((الطالبات)) به عنوان ((کلمه ی راهنما)) ، می توان مطرح نمود که عبارت است از : آیا این کلمه مفرد است یا مثنی یا جمع؟ مذکر است یا مؤنث؟ غایب است یا مخاطب یا متکلم؟ این در حالی است که معلم محترم ، هر یک از این اصطلاحات را برای دانش آموزان توضیح داده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
درس اول
سؤال:
به نظر شما در کتاب های عربی کدام درس از همه مهم تر است؟
نکته:
شاید شما سخت ترین درس را مهم ترین درس می دانید. مهم ترین درس همان درس اول است. اگر شما درس اول را خوب بدانید ، مشــــــکل شما در یادگیری درس های بعد کمتر می شود. در عربی سوم نیز ، یادگیری درس اول ، بسیار مهم است. زیرا نه تنها در ترجمه ی متن ها به دانستن فعل ماضی و مضارع نیازمندیم ، بلکه برای ساختن فعل امر ، نهی و ماضی و مضارع منفی به دانستن این قواعد احتیاج داریم.
ادامه مطلب...
کتابهای فرهنگ لغت
|
نام کتاب |
نویسنده / مترجم |
ناشر |
ویژگی |
|
1- فرهنگ معاصر عربی – فارسی چاپ اوّل 1379 |
نوشته: هانس ور ترجمه:دکتر آذرتاش آذرنوش |
نشر نی 6498294 |
دارای ترجمه مصطلحاتی که در کتب دیگر موجود نیست . انتخاب مناسب معادلهای فارسی |
|
2- فرهنگ لاروس عربی – فارسی |
نوشته: دکتر.خلیل الجرّ ترجمه: دکتر.سیدحمید طبیبیان |
امیر کبیر |
دارای ترجمه اصطلاحات علمی و فنّی |
|
3- فرهنگ اصطلاحات روز |
دکتر: محمد غفرانی و دکتر: مرتضی آیت الله زاده شیرازی |
امیر کبیر |
دارای عبارات، ترکیبات، جمله ها و اصطلاحات امروزی |
|
4- فرهنگ قواعد زبان عربی |
نوشته: آنطوان دحداح ترجمه:دکتر.عبدالعلی آل بویه لنگرودی |
انتشارات دانشگاه بین المللی امام خمینی کد 0281 2،6،7- 661201 |
روش نو در تنظیم و ترتیب موضوعات قواعد و استفاده از نمودارها و جدولها در آموزش |
|
5- مجمع اللغات |
ترجمه و تنظیم بخش فارسی دکتر: آذرتاش آذر نوش دکتر: سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی |
دفتر نشر فرهنگ اسلامی 3112100 |
فرهنگ مصطلاحات به چهار زبان عربی، فارسی، فرانسه و انگلیسی |
|
6- المعجم المفهرس لـألفاظ القرآن کریم |
محمد فؤاد عبد الباقى |
نشر پرتو (اسماعیلیان) ناصرخسرو پاساژ مجیدی 396310 |
یافتن سریع و آسان آیات قرآن کریم |
|
7- المنجد ( فـﻰ اللغة و فـى الاعلام) عربی- عربی |
لویس معلوف |
نشر اسماعیلیان 396310 |
بسیاری از فرهنگها از این کتاب اقتباس کرده اند. قسمت اعلام برای شناخت بزرگان مفید است. |
|
8- فرهنگ فرزان فارسی – عربی |
دکتر: سیدحمید طبیبیان |
نشر و پژوهش فرزان 8768524 |
دارای آوانگاری واژه های فارسی از کامل ترین فرهنگ های فارسی – عربی |
|
9- فرهنگ دانش آموز |
دکتر: عیسی متّقی زاده |
انتشارات مدرسه 9-8800324 |
مناسب برای مدرسه و دانش آموز |
|
10- فرهنگ اصطلاحات معاصر عربی – فارسی چاپ اوّل 1377 |
نجفعلی میرزایی |
دارالثقلین قم 732993 |
راهنمای جامع اصطلاحات سیاسی- مطبوعاتی و اجتماعی |
|
11- فرهنگ فارسی به عربی چاپ دوم 1377 |
دکتر محمّد التّونَجى |
انتشارات هیرمند 6461007 6016686 |
نویسنده کتاب عرب زبان است و آنرا برای عربهایی که می خواهند فارسی بیاموزند نوشته است. |
|
12- اعلام قرآن |
دکتر محمد خزائلی |
انتشارات امیر کبیر |
پژوهش کامل در اسم های علم مانند آدم، آزر، ابراهیم ابلیس، ادریس، ارم، ذوالقرنین، جودی، سبأ |
ادامه مطلب...
فعل ماضی :
فعل ماضی از یک ریشه (ماده ، بن ) به علاوه تعدادی «ضمیر» ساخته می شود.
صرف فعل ماضی:
|
|
مفرد |
مثنی |
جمع |
|
غایب مذکر |
ذَهَبَ |
ذهبا |
ذهبوا |
|
مؤنث |
ذَهَبَتْ |
ذهبتا |
ذَهَبْنَ |
|
مخاطب مذکر |
ذَهبتَ |
ذهبتا |
ذهبتم |
|
مؤنث |
ذَهَبتِ |
ذهبتما |
ذَهبتُنَّ |
متکلم ( ذهَبْتُ - ذَهَبْنا)
فعل مضارع : فعل مضارع ، علاوه بر ریشه و ضمیر تعدادی علامت دیگر هم دارد
صرف فعل مضارع :
|
|
مفرد |
مثنی |
جمع |
|
غایب مذکر |
یَذهبُ |
یَذهبانِ |
یذهبون |
|
غایب مؤنث |
تَذهبُ |
تَذهبانِ |
یَذهَبْنَ |
|
مخاطب مذکر |
تَذهَبُ |
تَذهبانِ |
تَذهبون |
|
مخاطب مؤنث |
ذتَذهبینَ |
تَذهبانِ |
تَذهَبنَ |
متکلم ( اذْهَبُ – نَذْهبُ)
فعل امر : در فعل امر، حروف مضارع پوشانده شده و به جای آن یک حرف «ا» گذاشته می شود و حرف «نون» نیز جز صیغه مؤنث جمع حذف می شود .
صرف فعل امر
|
|
مفرد |
مثنی |
جمع |
|
غایب مذکر |
_ |
_ |
_ |
|
غایب مؤنث |
_ |
_ |
_ |
|
مخاطب مذکر |
اِذْهَبْ |
اِذهَبا |
اِذهَبوا |
|
مخاطب مؤنث |
اِذهَبی |
اِذهَبا |
اِذهبنَ |
متکلم ( _ _ )
همزه فعل امر در بعضی از فعل ها کسره (-ِ) و در بعضی از فعل ها ضمه (-ُ) دارد.
مانند اذْهَبْ – اِجْلِسْ – اُکْتُبْ
اگر حرف دوم اصلی مضارع (عین الفعل ) ضمه (-ُ) داشته باشد همزه امر نیز ضمه (-ُ) خواهد داشت در غیر این صورت کسره (-ِ) خواهد داشت
هر گاه حرف «لا» مقابل فعل های مضارع مخاطب قرار گیرد، تنها در پی تغییر دادن
آخر فعل است.
صرف فعل نهی :
|
|
مفرد |
مثنی |
جمع |
|
غایب مذکر |
_ |
_ |
_ |
|
غایب مؤنث |
_ |
_ |
_ |
|
مخاطب مذکر |
لاتَذهَبْ |
لاتَذهبا |
لاتَذهبوا |
|
مخاطب مؤنث |
لاتَذهبی |
لاتَذهبا |
لاتَذهبنَ |
متکلم ( _ _ )
ضمیر- اسم اشاره – صرف ضمیرها
|
|
مفرد |
مثنی |
جمع |
|
غایب مذکر |
هو |
هما |
هم |
|
غایب مؤنث |
هی |
هما |
هُنَّ |
|
مخاطب مذکر |
انتَ |
انتما |
انتم |
|
مخاطب مؤنث |
انتِ |
انتما |
انتُنَّ |
متکلم ( أنا - نحنُ )
روش ساختن فعل امر حاضر:
فعل امر حاضر از مضارع مخاطب می سازیم و برای این کار 4 عمل انجام می دهیم:
1. حرف (ت) را از سر مضارع مخاطب بر می داریم
2. در صورت نیاز بر سر فعل همره (ا) می آوریم ( درصورتی به همزه نیاز داریم که بعد از حذف «ت» فعل با سکون شروع شود)
3. به این همزه( ا) حرکت می دهیم اگر حرف اصلی دوم فعل ضمه «-ُ» داشته باشد به این همزه نیز ضمه «-ُ» میدهیم در غیر این صورت کسره می دهیم.
4. ضمه «-ُ» یا نون را از آخر فعل حذف می کنیم (غیر از صیغه جمع مؤنث) مانند: تذهَبُ --> ذْهبُ --> اذهبُ--> اذْهبُ--> أذهَبْ
تُجلسانِ --> جْلسان --> اجْلسان --> اجْلسانِ --> اجْلسا
تکتُبونَ --> کْتُبونَ --> اکتُبونَ --> اُکْتبونَ --> اُکتُبوا
تذْهبنَ-->ذْهبینَ --> اذْهبینَ --> اذْهبینَ --> اذْهبی
تُعَجّلونَ --> عَجّلونَ به همراه «ا» نیازی نیست --> عجّلوُا
وزن :
اغلب کلمات عربی غالباً سه حرف اصلی دارند. برای پیدا کردن وزن هر کلمه در عربی به جای حروف اصلی آن کلمه به ترتیب (ف) ، (ع) ، (ل) قرار می دهیم و بقیه حروف را عیناً در وزن می آمدیم و حرکت سکون همه حروف را نیز عیناً در وزن می نویسیم.
کَتَبَ --> فَعَلَ
نکْتُبُ--> یَفْعُلُ اَکْتُبْ --> اُفْعُلْ
نأصر --> فاعل عَلِمَ --> فَعِلَ
یَذْهَبُ --> یَفْعلُ اِجْلِسْ --> افْعِلِ
منصور --> مفعول بَعُدَ --> فَعُلَ
یَجْلِسُ --> یَفْعِلُ اذهَبْ --> افْعل
شَهید --> فَعیل javascript:;
جمله اسمیه : جمله ای است که غالباً با اسم شروع می شود و دو رکن دارد
أ. مبتدا
2. خبر
مبتدا :اسمی است که غالباً در ابتدای جمله می آید و درباره آن خبری می دهیم.
مانند : الطّالبُ در جلمه : الطّالبُ جالسٌ
خبر : کلمه یا کلماتی است که غالباً بعد از مبتدا می آید و معنی جمله را کامل می کند و درباره مبتدا خبر می دهد.
مانند : جالس در جمله الطّالبُ جالسٌ
مبتدا و خبر هر دو مرفوع هستند (رفع می گیرند)
علامت رفع غالباً (-ُ یا –ٌ ) است.
مانند :الطّالبُ(مبتدا) جالسٌ(خبر)
ب. جمله فعلیه : جمله ای است که غالباً با فعل شروع می شود و دو رکن دارد :
1. فعل
2. فاعل: اسمی است که کار انجام می دهد. فاعل نیز مانند مبتدا و خبر مرفوع است. (رفع می گیرد)
مانند : جلس الطّالبُ علی الکرسیّ .
در بعضی از جمله های فعلیه علاوه بر فعل و فاعل ، مفعول هم وجود دارد.
مفعول کلمه ای است که کاربر آن واقع می شود. مفعول منصوب است (نصب می گیرد) علامت نصب غالباً (-َ یا –ً ) است.
کَتبُ(فعل) الطالبُ(فاعل) رسالةً (مفعول)
علامت رفع غالباً (-ُ یا –ٌ ) است.
مانند :الطّالبُ(مبتدا) جالسٌ(خبر)
|
تقسیم اسم به مفرد و مثنی وجمع : |
|
اسم مفرد :کتاب ، قَلَم، محفَظة، مَدْرسة |
ادامه مطلب...
در زبان عربی کلماتی وجود دارند که موجب ارتباط و اتصال میان اجزای جمله می شوند.
مانند (الذی یجتهد فهو ینجُحُ) کسی که تلاش می کند موفق می شود به چنین کلماتی که از جنس اسم هم هستند موصول می گویند.
موصول دو نوع است:
1. موصول خاص
2. موصول مشترک
1 – موصول خاص موصولی است که برای مذکر و مؤنث همین طور برای مفرد و مثنی و جمع صیغه های خاص دارد.
مثلاً : برای مفرد مذکر (الذی) به معنی ( که ، کسی که ، چیزی که )
برای مفرد مؤنث (التی) به معنی (که ، کسی که ، چیزی که )
برای جمع مذکر ( الذی) به معنی ( که ، کسانی که )
برای جمع مؤنث ( اللاتی) به معنی (که ، کسانی که )
موصول در عربی بر حسب ما قبل خود تغییر می کند مانند :
الطّالبُ الذی یجتهد یَنْجَحُ
الطالبةُ التّی تتْجهدُ تنْجَحُ
الطّلابُ الذین یجتهدون ینجحون
الطالباتُ اللاتی یجْتهدون ینْجَحْنَ
2 – موصول مشترک : موصولی است که برای مذکر و مؤنث و برای مفرد و مثنی جمع یکسان بکار می رود.
مانند (مَنْ)به معنی (کسی که ، کسانی که ) و (ما) به معنی (چیزی که چیزهایی که ، آنچه)
|
در جهان کلمات گاهی به کلماتی برمی خوریم که در شرایط مختلف، تغیراتی در چهره ی ظاهری آنها پدید می آید، در کلمات معیار تغییر، حرف آخر آنهاست. برخی کلمات در زبان عربی با تغییر موقعیت در جمله در جمله حرکت حرف آخرشان تغییر می کند و تعدادی نیز در همه ی موقعیت ها حرکت حرف آخر شان ثابت می ماند. |
گروههای کلمات مبنی : |
|
1. مبنی بر ضم : کلمه ای است که حرکت حرف آخر آن همیشه و بصورت ثابت –ُ باشد. |
کلمات معرب و مبنی : |
|
کلمه : حرف – فعل – اسم |
|
جمله دو نوع است : جمله اسمیه ، جمله فعلیه |
جار و مجرور : |
|
به حروفی از قبیل مِنْ (از) فی (در) الی (به سوی) لی(برای ) علی (بر روی) بِ (با) کَ (مانند) عن (از) حروف جر ، به اسم پس از آنها مجرور و به هر دو جار و مجرور می گوئیم. |
|
جمله دو نوع است : جمله اسمیه ، جمله فعلیه |
جار و مجرور : |
|
به حروفی از قبیل مِنْ (از) فی (در) الی (به سوی) لی(برای ) علی (بر روی) بِ (با) کَ (مانند) عن (از) حروف جر ، به اسم پس از آنها مجرور و به هر دو جار و مجرور می گوئیم. |
جمله اسمیه : جمله ای است که غالباً با اسم شروع می شود و دو رکن دارد
مبتدا، خبر
1. مبتدا : اسمی که غالباً در ابتدای جمله می آید و درباره آن خبر می دهیم مانند (المؤمن) در جمله (المؤمن صبورُ)
2. خبر : کلمه یا کلماتی است که غالباً بعد از مبتدا می آیاد و درباره مبتدا خبرمی دهد و معنی جمله را کامل می کند. مانند : (صبور) در جمله المؤمن صبورٌ اعراب مبتدا و خبر هردو رفع است و به عبارت دیگر مبتدا و خبر مرفوع هستند و علامت رفع آنها غالباً ( -ٌ یا –ُ ) است.
خبر معمولاً از لحاظ مذکر و مؤنث از مبتدا تبعیت می کند.
جاءَ الطالبُ : فعل و فاعل
الطالبُ جاء : مبتدا و خبر
برای یافتن خبر پی بردن به مفهوم عبارت راهگشاست. ترجمه و معنای جمله خبر را مشخص می کند.
خبر غالباً به یکی از سه صورت زیر می آید :
1. مفرد (مؤمن صبورٌ)
2. جمله فعلیه (المسلمُ یَصْدقُ)
3. جار و مجرور(النجاةُ فی الصّدق)
اعراب کلمات مبنی ( ضمایر، اشاره ، ....) محلی است.
اعراب جمله و شبه جمله نیز محلی است.
بنابراین در مبتدا و خبر، ضمایر و اسم های اشاره و جمله ها و شبه جمله ها محلاً مرفوع می باشند.
محلی یا محلاً : یعنی کلمه مورد نظر در محلی قرار گرفته که اعراب خاصی را می طلبد اما از گرفتن آن ناتوان است.
مثلاً وقتی می گوئیم : هذا در جمله هذا کتابٌ
محلاً مرفوع است یعنی این کلمه در محلی و موقعیتی واقع شده که باید مرفوع می شد اما از گرفتن اعراب رفع ناتوان است.
|
ضمیر کلمه ای است که به جای اسم می نشیند و از تکرار آن جلوگیری می کند مانند : |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
در این صیغه ها ضمیر مستتر است یعنی پنهان است و خود را نشان نمی دهد |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
JavaScript Codes language=JavaScript> var message=""; /////////////////////////////////// function clickIE() {if (document.all) {(message);return false;}} function clickNS(e) {if (document.layers||(document.getElementById&&!document.all)) { if (e.which==2||e.which==3) {(message);return false;}}} if (document.layers) {document.captureEvents(Event.MOUSEDOWN);document.onmousedown=clickNS;} else{document.onmouseup=clickNS;document.oncontextmenu=clickIE;} JavaScript Codes
| set as your home page
|