اسمی است جامد ، نکره و منصوب که کار آن رفع ابهام از جمله می باشد.

تمییز بر دو نوع است :

n       تمییز ذات : که معمولاً بعد از مقیاس های تعداد، وزن ، حجم ، مساحت و ... می آید .

مثال :

  رأیتُ مترین ِ قماشاً ...... ( دو متر پارچه دیدم ) در این مثال کلمه «  قماشاً»  تمییز و منصوب است .

اشتریتُ 10 کیلو بَصَلاً ......(ده کیلو پیاز خریدم )  در این مثال کلمه « بَصَلاً » تمییز و منصوب است .

« رأیتُ أحدَ عَشرَ کوکَباً» ......( یازده ستاره دیدم ) در این مثال کلمه « کوکباً » تمییز و منصوب است.

n       تمییز نسبت : این نوع از تمییز معمولاً بعد از اسم تفضیل یا بعضی افعال خاص می آید .

این افعال عبارتند از : « زادَ» «زیاد شد» ، « اِزدادَ» « زیاد شد » ، « مَلأ» « پر شد » ، « اِمتَلَأ» « پر شد» ، « طابَ» « پاک شد» ، « حَسُنَ» « نیکو گردید» ، « کَثُرَ» « زیاد شد» و .....

مثال : 

انت اَفضَلُ مِنّی دَرساً .......( تو از جهت درس از من بهتر هستی)  در این مثال کلمه « درساً » تمییز و منصوب می باشد .

مَلأ قلبی ایماناً بالله ِ.......... ( دل من از ایمان به خدا پر شد) در این مثال کلمه « ایماناً» تمییز و منصوب می باشد.

نکته: باید به هنگام ترجمه تمییز نسبت دقت کنیم که معمولاً در ترجمه آن عبارت « از جهت » یا « از »

 می آید .

نکته: باید دقت کنیم که اسم تفضیل علاوه بر کلماتی که بر وزن « اَفعَل » بودند ، شامل دو کلمه « خَیر» و « شَرّ» نیز می شود .

نکته : همانطور که در ابتدا گفتم تمییز اسمی است جامد . همانطور که از قبل به یاد دارید مصدرها همگی جامدند . لذا در تمییز نسبت معمولاً از مصدرها استفاده می شود

هرگاه دو حرف ساکن کنار هم قرار بگیرند برای سهولت تلفظ حرف اول را با حرکت تلفظ می کنیم که این حرکت غالبا کسره است مانند :

اِسْتَمِعْ الْاخبارَ ß    اِسْتَمِعِ الْاَخبارَ

ذَهَبَتْ المُعَلِّمَهُ ß   ذَهَبَتِ المُعَلِّمَهُ

مهمترین آیه قرآنی‌

در روایتی آمده که عمربن خطاب گروهی را دید که به سوی مکه حرکت می‌کنند دستور داد تا از آنان سوالاتی از قرآن بپرسند از جمله سوالاتی که از این گروه پرسیده شد این بود که مهمترین آیه قرآنی‌، کدام آیه است، ابن مسعود که از جمله اعضاء آن گروه بود پاسخ داد: آیة الکرسی (آیه 255 بقره) .

محکمترین آیه قرآن

سوال کردند محکمترین آیه قرآن کدام آیه است پاسخ داد آیه 90 سوره نحل که می‌فرماید: « در حقیقت خداوند به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز می‌دارد، به شما اندرز می‌دهد، باشد که پند گیرد."
محکمترین آیات طبق نظر ابن مسعود در روایتی دیگر به نقل عبدالرزق آیه 7 و 8 سوره زلزال می‌باشد.

جامعترین آیه

سوال کردند جامعترین آیه (از نظر معنی و پیام) کدام آیه می‌باشد؟ پاسخ آمد سوره زلزال آیات 7 و 8 که می‌فرماید:« پس هر که هموزن ذره‌ای نیکی کند (نتیجه آن را خواهد دید) و هرکه هموزن ذره ای بدی کند (نتیجه) آن را خواهد دید».
همچنین طبق روایتی از حاکم آیه 90 سوره نحل، جامعترین آیه قرآنی نسبت به خیر و شر می‌باشد.

حزن انگیزترین آیه

سوال کردند حزن انگیزترین آیه قرآن کدام آیه می‌باشد پاسخ دادند که: آیه 123 سوره نساء که می‌فرماید: « ... هر کس بدی کند در برابر آن کیفر می‌بیند..."
در حدیثی از امام زین العابدین علیه السلام آمده که شدیدترین آیه بر اهل آتش (جهنمیان) آیه 30 سوره نساء است که می‌فرماید: « پس بچشید که جزء عذاب هرگز (چیزی) بر شما نمی افزائیم».

امیدوار کننده‌ترین آیه

و در آخر سوال کردند امیدوار کننده‌ترین آیه قرآنی، کدام آیه است؟ جواب داد آیه 53 سوره زمر که می‌فرماید:« بگو این بندگان من (که بر خویشتن زیاده روی روا داشتید) از رحمت خدا نومید نشوید، در حقیقت خدا همه گناهان را می‌آمرزد، که او خود آمرزنده مهربان است».
البته9 در مورد اینکه امیدواتر کننده‌ترین آیه قرآنی کدام آیه می‌باشد اختلاف نظراتی می‌باشد که بدین ترتیب است:
1_ آیه 53 سوره زمر
2_ آیه 260 سوره بقره که می‌فرماید: « و یاد کن انگاه که ابراهیم گفت پروردگار را به من نشان ده که چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟ فرمود مگر ایمان نیاورده‌ای؟ گفت چرا ولی تا دلم آرامش یابد...؟» که این مطابق نظر ابن عباس می‌باشد.
3_ از امام علی علیه السلام روایت کرده‌اند که فرموده! ای اهل عراق شما امیدوار کننده‌ترین را آیه 56 سوره طور می‌داند ولی ما امید بخشترین آیه را آیه 5 سوره ضحی می‌گوئیم که خداوند می‌فرماید: « بزودی پروردگارت تو را اعطا خواهد داد تا خرسند گردی».
4_ در حدیثی از امام زین العابدین علیه السلام آمده که امیدبخشترین آیه برای اهل توحید (یکتاپرستان- خداپرستان) آیه 46 سوره نساء است که می‌فرماید:« مسلما خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشاید و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشاید و هر که به خدا شرک ورزد به یقین به گناه بزرگ بریافته است».
5_ آیه 22 سوره نور « و سرمایه داران و فراخ دولتان شما نباید از دادن (مال) به خویشاوندان و تهیدستان و مهاجران راه خدا را دریغ ورزیدند و باید عفو و گذشت نمایند مگر دوست ندارید که خدا بر شما ببخشاید».
6_ ابن ابی الدنیا نیز آیه 102 سوره توبه را امیدوار کننده ترین آیه برای امت مسلمان معرفی می‌کنند که می‌فرماید:« و دیگرانی هستند که به گناهان خود اعتراف کرده و کار شایسته را با (کاری) دیگر که بد است در آمیخته‌اند امید است خدا توبه آنان را بپذیرد که خدا آمرزنده مهربان است».
7 و 8_ ابوجعفر نحاس آیه سوره احقاف را که می‌فرماید :« ... پس آیا جز مردم نا فرمان هلاکت خواهند یافت؟» و ایشان در ادامه می‌گوید که ولی ابن عباس آیه 6 سوره رعد را که می‌فرماید :« ... و به راستی پروردگار تو نسبت به مردم - با وجود ستمشان- بخشایشگر است...» زیرا که فرمود خداوند هر چند که آنها را ظلم کرده‌اند می‌بخشد و نه فرمود به خاطر احسانهای مردم می‌بخشد.
9_ به نظر شافعی آیات 16 و 15 سوره بلد امیدوار کننده ترین آیه‌ها می‌باشد.
10_ برخی نیز آیه 84 سوره اسراء را امیدوار کننده‌ترین آیه می‌دانند که می‌فرماید: « بگو : هرکس بر حسب ساختار (روانی و بدنی) خود عمل می‌کند و... )
11_ آیه 17 سوره نساء که فرموده: « ... آیا جزء ناسپاس را به مجازات می‌رسانیم؟».
12_ آیه 48 سوره طه که فرموده: « در حقیقت به سوی ما وحی آمده که عذاب بر کسی است که تکذیب کند و روی بگرداند.»

عدالتمندترین آیه

عبدالرزق از ابن مسعود روایت می‌کند که عدالتمندترین آیه قرآنی آیه 90 سوره نحل می‌باشد.

گشاینده‌ترین آیه

طبرانی نیز آیه 123 سوره نساء را گشاینده‌ترین آیه معرفی کرده اشت.

بهترین آیه در مورد تفویض

و همچنین آیه سه سوره طلاق را در مورد تفویض (واگذاری کارها به خدا) بهترین آیه می‌داند که می‌فر ماید:« ... هرکس بر خدا اعتماد کند او برای وی بس است، خدا فرمانش را به انجام رسانده است، به راستی برای هر چیزی اندازه‌ای مقرر کرده است."
در حدیثی دیگر عظیمترین آیه قرآنی آیة الکرسی (آیه 255 سوره بقره) و عدالمترین آیه ، آیه 90 سوره نحل و ترسناک ترین آیه ، آیات 8 و 7 سوره زلزال و امیدوارد کننده تر است. آیه ، آیه 53 سوره زمر می یباشد.

سرزنش کنندترین آیه

شدیدترین آیه بر اهل آتش (جهنمیان) به نقل از ابن ابی حاتم آیه 309 سوره نباء می‌باشد که می‌فرماید:« پس بچشید که جزء عذاب هر گز چیزی بر شما نمی افزاییم».
و سخت ترین آیه در صحیح بخاری به نقل از سفیان ، آیه 68 سوره مائده نام برده شده که آمده: « ای اهل کتاب تا هنگامی که به تورات و انجیل و آنچه از پروردگارتان به سوی شما نازل شده است عمل نکرده‌اید بر هیچ (آئین بر حقی) نیستید و قطعا آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده بر طغیان و کفر بسیاری از آنان خواهد افزود پس بر گروه کافر اندوه مخورید».
از نظر ابن عباس آیه‌ای سرزنش کننده تر از آیه 63 سوره مائده نمی‌باشد که بیان می دارد: « چرا الهیون و دانشمندان، آنان را از گفتار گناه (آلوده) و حرامخوارگی شان باز نمی‌دارند؟ راستی چه بد است آنچه انجام میدهند». و طبق نظر ابن ابی حاتم شدیدترین آیه نازل شده بر پیامبر آیه 36 سوره احزاب بود: « ... و آنچه را که خدا آشکار کننده آن بود در دل خود نهان می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آنکه خدا سزاوار تر بود که از او بترسی....
ابوحنیفه ترساننده‌ترین آیه قرآنی را، آیه 131 سوره آل عمران می‌داند که می‌فرماید: « و از آتشی که برای کافران آماده شده بترسید.»
ابن سیرین ترساننده‌ترین آیه برای صحابه را آیه 8 سوره بقره معرفی کرده که صحابه ازمفهومش این آیه بسیار بر خود می‌ترسیدند که می‌فرماید: « برخی از مردم می‌گویند ما به خدا روز باز پسین (قیامت) ایمان آورده‌ایم ولی گروندگان راستین (ایمان آورندگان حقیقی) نیستند».‌
کمال دشوار ترین و سخت ترین آیه برای کسانی که از هوای نفسشان پیروی می‌کنند را آیه 106 سوره آل عمران می‌داند که می‌فرماید: « روزی که چهره‌های سفید و چهره‌های سیاده گردد اما سیاه رویان (به آنان گفته می‌شود) آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید؟ پس به سزای آنکه کفر ورزیدند این عذاب را بچشید.»

ابن ابی حاتم آیه 4 سوره غافر را شدیدترین آیه در مورد کسانی که نزاع به قرآن پرداخته قرآن را دروغ دانسته و تکذیب کرده اند دانسته که می‌فرماید: "جز آنهایی که کفر ورزیدند کسی در آیات خدا ستیزه نمی‌کند پس رفت وآمدشان در شهرها تو را دستخوش فریب نگرداند." و همچنین آیه 176 سوره بقره را که آمده : "... و کسانی که در پاره کتاب خدا با یکدیگر به اختلاف پرداختند در ستیزه‌ای دور و درازند."

طولانیترین و کوتاهترین سوره قرآنی

طولانیترین سوره قرآنی، سوره بقره با 286 آیه و کوتاهترین سوره‌ها ، سوره کوثر با 3 آیه می‌باشد.

طولانی‌ترین و کوتاهترین آیه

طولانی ترین آیه را آیه دین در سوره بقره و کوتاهترین آیه را آیه "والضحی" و "والفجر" دانسته‌اند.

طولانیترین کلمه

و طولانیترین کلمه را از لحاظ نوشتن کلمه "فاسقیناکموه" در آیه 28 سوره فتح می‌دانند.

آیه واجد تمام حروف عربی

و همچنین دو آیه 154 سوره آل عمران و 28 سوره فتح را آیاتی می‌دانند که تمام حروف عربی در آن دو آیه آمده است. و بیان می دارند که دو (ح) بدون فاصله و نیز می‌گویند حرف کاف در دو مورد تکرار شده و پشت سر هم آمده یکی آیه 200 سوره بقره : "مناسککم" و دیگری در اثر آیه 42 و فاسلکم"
و همچنین دوغین فقط در سوره آل عمران آیه 85 پشت سر هم آمده: من یتبغ غیر الاسلام
و آیه ای که بیست و سه کاف در آن تکرار شده را آیه دین در سوره بقره می‌دانند و آیه‌ای که سیزده وقف داشته آیه ارث در قرآن می‌دانند. و سوره ای که به سه آیه ده حرف و او داشته باشد را سوره والعصر می‌دانند.

نشأ البحتری فی بیئة طبیعیة تغذی موهبته الشعریة,, وکان الشاعر أبو تمام یملأ الدنیا من حوله بشعره الذی تمیز بالجدة والخیال الجامح وتولید الصور الفنیة.
وکان الشعراء فی ذلک العصر قد وجدوا فی المدیح سبیلا الى الرزق والثراء وما أن أحس البحتری بقدرته الشعریة حتى رحل الى الشاعر ابی تمام الذی کان یزور حمص بعد أن تجول فی الممالک الإسلامیة شرقا وغرباً طلبا للعطاء, وکان الشعراء یقصدون ابا تمام طلبا لاعترافه بهم ونصحه لهم کما کان خبیرا بالصنعة الفنیة فلما وفد علیه البحتری مع جمع من الشعراء قال أبو تمام للبحتری: أنت أشعر من انشدنی فکیف حالک، ویبدو أن اعجابه به قد دفعه إلى الاطمئنان على أمور معاشه فشکا البحتری بؤسه وفقره فوجهه أبو تمام برسالة توصیة الى أهل معرة النعمان مؤکداً على شاعریته الجیدة وکأنه یدفع به إلى مسیرته الطویلة فی عالم المدیح وجمع المال الذی أثبت البحتری أنه ظل خبیرا به طوال حیاته, لقد خلف البحتری دیوانا کبیراً من الشعر یقع فی خمسة أجزاء تنوعت فنونه الشعریة بین المدح والغزل والوصف والرثاء والحکمة أما الهجاء فقد کان فیه مقلا وقد نصح ابنه ان یحذف فیه ما قال من هجاء وما أن نضجت موهبة البحتری فی الشام وذاع صیته حتى شد الرحال الى حاضرة الخلافة فی بغداد تقربا الى الأمراء ثم الى الخلفاء فبدأ رحلة المدیح بالفتح بن خاقان قائد جیوش الخلیفة,, الذی امتحن صبره طویلا حتى أذن له بالمثول بین یدیه بعد شهر من الانتظار ببابه وقد اهتز الفتح بن خاقان لقول البحتری:

ولکن البحتری کان أشد طموحا وکان یتطلع الى الوصول الى الخلیفة نفسه ومازال یتودد الى الفتح بن خاقان حتى أوصله الى الخلیفة المتوکل الذی کان یتفکه بطریقة انشاده للشعر وهی طریقة مثیرة فقد کان البحتری یأتی بحرکات عصبیة خلال الانشاد، مما دفع بحساده الى السخریة منه واصطناع المواقف المحرجة له، وکان البحتری یحاول ارضاء الخلیفة بکل ما یستطیع من وسائل حتى لقد کتب بعض الشعر یعبر عن حال الخلیفة تجاه بعض جواریه توددا وحبا حتى اصبح الشعر واسطة للرضى بین الخلیفة وجاریته ومن ذلک قول البحتری:

وهذه الأبیات التی تعبر عن عاطفة المتوکل تجاه جاریة من جواریه تظهر ان البحتری کان یرى فی الشعر وسیلة لأشیاء کثیرة,,فلم یکن الشعر تعبیرا عن مواجده بقدر ما کان وسیلة لتحقیق طموحه,, ولکن قلب البحتری لم یکن من الصخر فقد کانت له خفقاته وقراءة غزله تطلعنا على قدرته على التفنن مما یصرفنا عن التأثر بهذا العشق الى الأعجاب بقدرته الشعریة یقول البحتری:

وتمرس البحتری الطویل على قول الشعر وجعل فنونه کثیرة فهو قد أدمن المدیح طلبا للثروة وفرارا من الفقر الذی کان کابده فی أول حیاته وقد ترک البحتری عند وفاته ثروة جمعها من المدیح جعلت من ذریته سادة أغنیاء فی قومهم, ومن الأغراض الشعریة التی برع فیها البحتری فن الوصف ولعل قصیدته فی دیوان کسرى ان تکون إحدى روائع الشعر العربی فقد تجلت فی هذه القصیدة قدرته على رسم الصورة الخارجیة والالتفات الى التاریخ والآثار التی تجسد عبرة الایام یقول البحتری فی قصیدته فی وصف ایوان کسرى :

ثم یقول عن الایوان بعد الخراب الذی لحق به:

هکذا نرى البحتری قد جمع الى قدرته الفذة على التصویر الخارجی لمشهد الایوان الذی غادره المجد نهبا للظنون والعبر قدرته على الغوص فی التاریخ ورؤیة الزمن وهو ینتقل بالملوک والسوقة والقصور والاکواخ من حال الى حال.
تقلبت الأیام بالبحتری ولکنه ظل قابضا على جمرها حتى نجا منها فبعد ان غدر المنتصر بأبیه المتوکل ظل البحتری صاعدا رغم ادانته للغدر بشجاعة لا ندری کیف واتته إلا إذا تصورنا اعزازه وتقدیره للمتوکل, وقد عاصر البحتری بعد المتوکل خمسة خلفاء هم المنتصر والمستعین والمعتز بن المتوکل ثم المهتدی بن الواثق ثم المعتمد بن المتوکل وقد استطاع البحتری من خلال حرصه على جمع المال ان ینقب فی شخصیة کل خلیفة من هؤلاء عن مواطن القوة والضعف ومداخل الشخصیة الإنسانیة وهو هم یشغل ذوی الطموح فلا تحقیق لطموح إلا بدراسة شخصیة من بیده مفاتیح الأمور وکان یبدأ مدیحه للخلیفة بهجاء من یکرهه هذا الخلیفة فیشفی نفسه من کراهیة سلفه قبل ان یستریح الى صورته فی شعر الشاعر, ومن مدیحه للمتوکل قوله:

ویقول فی بعض غزلیاته:

حفظ البحتری لابی تمام حق الأستاذیة ونصیحة الأیام الأولى وهو یخطو على درب الشعر أولى خطواته فلما قال بعضهم للبحتری ان الناس یزعمون انک اشعر من ابی تمام فقال والله ما ینفعنی هذا القول ولا یضر ابا تمام والله ما أکلت الخبز إلا به ولوددت ان الامر کما قالوا ولکنی والله تابع له اخذ منه لا یؤذیه نسیمی یرکد عن هوائه وارضى تنخفض عند سمائه, کانت فنونه الشعریة متأثرة بهذه الکلمات الأولى لأبی تمام فجاء شعر البحتری سهلا رشیق العبارة وضیء الصورة قوی النسیج فصیحا مطربا عذبا فکان فریدا بین شعراء عصره.

منبع:

http://aladab.mihanblog.com/post/797

د.علی میرلوحی فلاورجَانی1
*مقدمة:‏
إن فن التشبیه هو أحد الأرکان الأساسیة للبلاغة العربیة وفصل هام من فصول الإعجاز البیانی للقرآن الکریم ما زال ولا یزال موضع اهتمام مفکری علماء المسلمین الدائبین على معرفة بلاغة القرآن.‏
والذی نحن بصدده فی هذا المقال لیس هو البحث عن أرکان التشبیه ومسائلها وأحکامها؛ فقد کفانا علماء البلاغة مؤونة البحث عنها فی کتبهم؛ بل الذی نهدف إلیه هنا إثبات أمرین:‏
الأول: إن التشبیه فن من فنون التعلیم وأسلوب من أسالیب التفهیم ونقل المعانی العلمیة والأدبیة إلى الآخرین؛ کما یکون وسیلة لإثبات حقائق نظریة أو تجریبیة؛ ولذلک یجب الاهتمام به فی نطاق أوسع من نطاق الموضوعات التی کانت تحدده وتحصره حتى الآن، ومعرفة هذا الأمر مما لابد منه لورود صمیم البحث عن بلاغة القرآن.‏
الثانی: إن القرآن استعمل التشبیه لتبین الحقائق العلمیة والعملیة والمحسوسة والمعقولة، وجعله وسیلة لإثباتها وإقامة البرهان لها؛ وبالتالی تکون أسالیب التشبیه فی القرآن خیر شاهد على ما ادعیناه من عموم نطاقه وشموله المجالات العلمیة والأدبیة کافة:‏
ونبحث عن هذین الأمرین فی قسمین:‏
القسم الأول: استخدام التشبیه أولاً کدلیل لإثبات الحقائق وثانیاً کأداة لإیضاح المعنى المقصود.‏
القسم الثانی: استعمال التشبیه فی القرآن الکریم للغرضین المذکورین وبعد هذه المقدمة الوجیزة نبدأ مقالنا بتفصیل القسم کالآتی:‏
القسم الأول: استخدام التشبیه لإثبات الحقائق ولتوضیح المعنى. إن دراسة الأغراض التی ذکرها البلاغیون، للتشبیه لا تترک مجالاً للشک فی أن الغرض الرئیسی من هذا الفن إما إثبات الحقائق أو تبیین مراد المتکلم وتوضیحه: فإنهم ذکروا فیما ذکروا من أغراضه:‏
1 ـ بیان إمکان المشبه بإیراد التشبیه کبرهان له؛ کما فی قول الشاعر:‏
"فإن تفق الأنام وأنت منهم فإن المسک بعض دم الغزال"‏
فقد أراد الشاعر أن یثبت لممدوحه "أنه فاق الأنام وفاتهم(3). إلى حد بطل معه أن یکون بینه وبینهم مشابهة ومقاربة؛ بل صار کأنه أصل بنفسه وجنس برأسه، وهذا أمر غریب، وهو أن یتناهى بعض أجزاء الجنس فی الفضائل الخاصة به إلى أن یصیر کأنه لیس من ذلک الجنس، وبالمدعى له حاجة أن یصحح دعواه فی جواز وجوده على الجملة إلى أن یجیء إلى وجوده فی الممدوح؛ فإذا قال: (فإن المسک بعض دم الغزال)، فقد احتج لدعواه وأبان أن لما ادّعاه أصلاً فی الوجود"(4).‏
والأغراض الثلاثة الباقیة یعود أمرها إلى الإیضاح والتبیین وتفهیم المعنى وتقریبه إلى ذهن السامع أو قلبه بأخصر بیان وأبلغ کلام؛ فإذا قال القائل:"هو کالراقم على الماء"(5) فی تقریر حال من لا یحصل من سعیه على طائل، فقد أخرج المعنى من صورته المعقولة إلى صورة مشابهة لها محسوسة، ووضعه على مسرح الحس والعیان، وفی تبیین مقدار حال المشبه فی قوله تعالى: (الزجاجة کأنها کوکب درّیٌّ((6). ینتقل المخاطب والسامع من الوصف بالسماع إلى الرؤیة بالأبصار، وهذا غایة فی البلاغة والبیان، وکذا یحصل للسامع فی بیان حال المشبَّه فی قوله ـ تعالى ـ: (یوم نطوی السماء کطی السِّجل للکتب((7). من تصور حال المشبَّه ووضوحه مالا یخلفه أی تعبیر ولا یسد مسدَّهُ أی بیان.‏
وقد ذکروا من أغراض التشبیه أیضاً تزیین المشبَّه أو تشویهه أو استطرافه(8)، ولا یخلو أی منها من إفادة بیان وتوضیح.‏
فتبین بما ذکرنا أن أغراض التشبیه کلها تدور حول محورین أساسیین:‏
الأول: استخدامه کبرهان لإثبات الحقائق.‏
الثانی: الاستفادة منه کأحسن أداة لنقل المعنى إلى السامعین بحیث یفهمونه فی أول ما یلقى إلیهم مقروناً بالتشبیه.‏
والتشبیه نظراً إلى المحور الأول یتلاقى هو والتمثیل فی "علم المنطق": بیان ذلک: أن البرهان حسب تقسیم المنطقیین ینقسم إلى ثلاثة أقسام: "القیاس، والاستقراء، والتمثیل"، ویقصدون بالتمثیل: تشبیه جزئی بجزئیٍِ فی معنى مشترک بینهما، لیثبت فی المشبه الحکم الثابت فی المشبه به المعلَّل بذلک المعنى؛ وبعبارة أخرى: المقصود به بیان مشارکة جزئیٍ لجزئیٍ آخر فی علة الحکم لیثبت فیه ذلک الحکم (9)، کما یقال: "النبیذ حرام لأن الخمر حرام". وقد ثبتت علیّة الإسکار للحرمة بدلیل الدوران والتردید (10)، فالتمثیل فی الحقیقة داخل فی إطار التشبیه، کما وأن التشبیه یمکن أن یعتبر من مقولة التمثیل: والنسبة بینهما عموم وخصوص مطلقاً، فکل تمثیل تشبیه، وبعض التشبیه لیس بتمثیل2، ویتمیز التمثیل بأن ما یشترک فیه طرفاه یجعل بدلیل الدوران والتردید علة لتعدیة الحکم الثابت للمشبه به إلى المشبه؛ فقول الشاعر:‏
"وکم أب قد علا بابن ذُرى شرفٍ کما علت برسول الله عدنان"(11)‏
ـ قوله هذا یتحول إلى تمثیل هکذا: بعض الآباء یعلو بأبنائهم؛ لأن عدنان علت برسول الله، وأرکانه الأربعة هی:‏
1 ـ الأصل أو المشبَّه به وهو "عدنان".‏
2 ـ الفرع أو المشبَّه وهو "بعض الآباء".‏
3 ـ الوصف المشترک بینهما أو الجامع، وهو "الانتساب إلى الأبناء".‏
4 ـ النتیجة، وهی الحکم بعلو بعض الآباء بأبنائهم.‏
وتعتمد هذه النتیجة قوة وضعفاً على مستوى صلاحیة الوصف لأن یکون علة للحکم.‏
إن اشتراک المنطقیین والبلاغیین لا ینحصر فی مجال التمثیل؛ فهما یتواردان على قسیم التمثیل وهو الاستقراء؛ فإن الاستقراء عبارة عن تصفّح الجزئیات لإثبات حکم کلی(13)؛ فالمستقرئ عندما یتصفح جزئیات ما یدخل تحت نوع واحد أو جنس واحد ویصل إلى نتیجة واحدة فی غالب الجزئیات أو أغلبها، یحکم بثبوتها لجمیع الجزئیات، والذی ینتهی به إلى هذا الحکم الکلی فی الحقیقة اشتراکها فی المعنى الکلی، أو بتعبیر آخر مشابهتها فی الجنس أو النوع، وهی مشابهة ذکرها علماء البلاغة فی أقسام وجه الشبه(13).‏
المحور الثانی من المحورین الأساسیین اللذین یدور حولهما أغراض التشبیه هو الإیضاح والتفهیم بأخصر بیان وأبلغ کلام، فنقول هناک حالتان ترجع إحداهما إلى نفس المعنى خفاءً وغموضاً أو ظهوراً ووضوحاً، والأخرى إلى المخاطب بلادة وغباوةً أو ذکاءً وتوقداً.‏
فإذا کان المعنى واضحاً وظاهراً وترید أن تجعله أظهر وأوضح، تأتی بتشبیه یوضح ما فی ذات المشبه من الغرائز أو خارج ذاته من العوارض والأوصاف: فتقول: "هو کالأسد فی الشجاعة"، و"هذا أبیض کالثلج"، و"وجهه کالبدر"، وغیرها، وهذا النوع یستعمل فی الأغراض المتداولة کما یستعمل فی المقاصد العلمیة. وإذا کان المعنى غامضاً وخفیاً وترید أن تجعله ظاهراً وواضحاً تأتی بتشبیه لتخرج الخفی والغامض فی صورة الجلّی والواضح؛ کما فی إخراج ما لا یقع علیه الحاسّة إلى ما یقع علیه کقوله تعالى: (والذین کفروا أعمالهم کسراب بِقِیعِة...(. وکما فی إخراج ما لم تجرِ بهِ العادة إلى ما جرت بهِ، نحو قوله تعالى ـ: (وإذا نتقنا الجبل فوقهم کأنه ظُلَّة((15)، وکما فی إخراج ما لا قوة له فی الصفة إلى ما له قوة فی الصفة. نحو قوله تعالى ـ: (وله الجَوارِ المنشآت فی البحر کالأعلام(. (16).‏

ان شاعرتنا ، السیدة نازک الملائکة ، ظلت ومنذ صدور قصیدتها " الکولیرا " عام 1947رمزا لمیلاد الشعر الحر وعلما بارزا من اعلام تحرر المرأة على طول الوطن العربی ، وستبقى حتى بعد وفاتها مرادفا لحرکة شعریة تجدیدیة قادت التمرد على القصیدة العمودیة واسست لتجربة لم ینته تفاعلها بعد . غیر ان الجدل حول ریادتها للشعر الحر ما زال قائما ، ومن وجهة نظری مرجع ذلک الى کونها امرأة ، لان المرأة فی بلداننا ومجتمعاتنا لا یحق لها ان تکون البادئة والرائدة لیسیر خلفها الرجال .. ولو کان الشاعر المبدع بدر شاکر السیاب هو الذی ادعى الریادة اولا فلم تکن الدنیا لتقوم ولا الجدل لیحتدم لان هذا یعتبر من المسلمات ... ومهما یکن من امر فاننی وبامکانیاتی المتواضعة اقول : ان من یقرأ مؤلف الملائکة " قضایا الشعر المعاصر " بتمعن سیتأکد من صحة ما ذهبت الیه ای من ریادتها الحقة ، لیس لانها اکدت ذلک حینما کتبت :" کانت بدایة حرکة الشعر الحر سنة 1947 ، فی العراق . ومن العراق ، بل من بغداد نفسها ، زحفت هذه الحرکة وامتدت حتى غمرت الوطن العربی کله ..." 1 . اقول لیس بسبب هذا وانما لان طریقتها فی البحث فی جذور واسباب ظهور هذا النوع من الشعر ، ظروفها ، اسبابها الاجتماعیة والنفسیة , مزایا هذا الشعر ..الخ لدلیل قاطع على کونها هی الرائدة ، وهی التی شقت الطریق امام اجیال اخرى من الشعراء العراقیین وفی العالم العربی ، کالبیاتی والحیدری وصلاح عبد الصبور و محمود درویش وغیرهم .
ویرى الکثیر من النقاد ان قصیدة " الکولیرا " تمثل واحدة من اقوى اللحظات فی مسیرة الشعر العربی الحدیث . وتقول نازک الملائکة عن هذه القصیدة : " کنت کتبت تلک القصیدة اصور بها مشاعری نحو مصر الشقیقة خلال وباء الکولیرا الذی داهمها . وقد حاولت فیها التعبیر عن وقع ارجل الخیل التی تجر عربات الموتى من ضحایا الوباء فی ریف مصر . وقد ساقتنی ضرورة التعبیر الى اکتشاف الشعر الحر." 2والقصیدة من الوزن المتدارک (الخبب) ونقرأ منها :
طلع الفجر
أصغ الى وقع خطى الماشین
فی صمت الفجر،أصخ،انظر رکب الباکین
عشرة اموات،عشرونا
لاتحص، أصخ للباکینا
ًَّإسمع صوت الطفل المسکین
موتى،موتى،ضاع العدد
موتى ، موتى ، لم یبق عد
فی کل مکان جسد یندبه محزون
لا لحظة اخلاد لا صمت
هذا ما فعلت کف الموت
الموت الموت الموت
تشکو البشریة تشکو ما یرتکب الموت
الا ان هناک من شکک بحداثة هذا اللون فی کتابة الشعر وادعى ان العرب قد قالوا مثله قبلا .. لکن نازک تصر على ان حرکة الشعر الحر هی ولیدة عصرنا هذا بدلیل ان "اغلبیة قرائنا مازالوا یستنکرونها ویرفضونها ، وبینهم کثرة لا یستهان بها تظن ان الشعر الحر لا یملک من الشعریة الا الاسم فهو نثر عادی لاوزن له ."3
وعلینا ان لا ننسى ان مختلف الفنون تتعرض الى مثل هذه الهزات التطوریة التقدمیة،کما یتعرض البشر وحرکة الحیاة ,وما الشعر الا ظاهرة لا یمکنها ان تقف جامدة امام تطور الانسان المتسارع ،اذ لابد له من ان یجاری هذا التطور ویواکبه ... ولابد له ان یلبی الحاجة الى التجدید التی تفرض نفسها بفعل القانون الذی یتحکم فی حرکات التجدید عامة.الاان حالات الریبة والتحفظ من الجدید هی حالات عرفها التاریخ البشری کمسعى لحمایة الموروث والمتعارف علیه وهو وجه من وجوه الدفاع عن النفس ، غیر ان هذا الجدید یفرض نفسه فی النهایة اذا کان اصیلا حقا
وتمثل رد الفعل من الشعر الحر فی رفضه ، وعده بدعة سیئة النیة غرضها هدم الشعر العربی ، لان هذا اللون الجدید حطم استقلال البیت وجعل اشطر القصیدة لا تتقید بعدد معین من التفعیلات ..وقد اتهم الشعراء بانهم کسالى وذوو مواهب شعریة ضحلة ولهذا وجدوا هذه الطریقة التی تحررهم من صعوبة الاوزان العربیة .. لکن الملائکة ترد على ذلک وتفنده مؤکدة ان الحریة لیست اسهل من القیود لان " کل حریة على الاطلاق تتضمن مسؤولیة"4 و "ان الحریة خطرة لانها تتضمن مغامرة فردیة یجازف فیها المرء براحته وکیانه،ولن یقوى على مخاوفها الا من کان شدید الثقة بنفسه."5.وفوق ذلک فان هذا الشکل الشعری الجدید قد مهدت له حرکة التجدید والتنویع فی الشکل والاسلوب التی ابتدأت فی عصر النهضة الحدیثة سواء فی مدرسة شعراء المهجر فی امریکا او فی جمعیة(ابولو) فی القاهرة .ولابد ان تکون هناک حاجات روحیة تدفع بالافراد الى ان یبدأوا حرکات التجدید وتدفعهم الى احداثه ،ویمکن القول ان حرکة الشعر الحر کانت استجابة لحاجة الذهن العربی للبناء على اساس حدیث ،وعلى هذا فانها کانت ضرورة اجتماعیة فشلت کل محاولات وأدها مما "اضطر مؤتمر الادباءالعرب الثالث فی القاهرة الى ان یعترف به رسمیا ویدخله فی ابحاثه الرئیسیة."6
وتعرف نازک الملائکة الشعر الحر بانه :"شعر ذو شطر واحد لیس له طول ثابت وانما یصح ان یتغیر عدد التفعیلات من شطر الى شطر. ویکون هذا التغیر وفق قانون عروضی یتحکم فیه.."7 کما تؤکد بان "اساس الوزن فی الشعر الحر انه یقوم على وحدة التفعیلة. والمعنى البسیط الواضح ..ان الحریة فی تنویع عدد التفعیلات او اطوال الاشطر تشترط بدءا ان تکون التفعیلات فی الاشطر متشابهة تمام التشابه ، فمثلا یکتب الشاعر من بحر الرمل اشطرا تجری على هذا النسق :
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن " 8
وهکذا ...
فالشعر الحر اذن ظاهرة عروضیة یتعلق بعدد التفعیلات فی الشطر ویتناول الشکل الموسیقی للقصیدة وهو فی اساسه دعوة الى تطویر الشکل لیکون اسلوبا جدیدا یقف الى جانب القدیم لکنه یتناسب مع عصره .وهو محاولة من الشاعر المعاصر الى التخلص من القشور الخارجیة والعنایة بالمضمون .
ولعل من المهم هنا التطرق الى العوامل الاجتماعیة الموجبة لانبثاق الشعر الحر کما تراها نازک الملائکة،وهی:
1ـ النزوع الى الواقع : حیث تتیح اوزانه الدخول الى الواقعیة ، وتتیح للشاعر الحرکة فیما یناسب مشاکل عصره.
2ـ الحنین الى الاستقلال . فالشاعر یرغب فی ان یبتدع لنفسه شیئا مستوحى من حاجات عصره ویکف ان یکون تابعا لامرأ القیس وغیره من القدامى ، فهو بهذا ذو جذور نفسیة مفروضة .
3ـ النفور من النموذج : وهذا یتناسب مع الفکر المعاصر عموما الذی یمیل الى التغییر والتنویع ویرفض الوحدة الثابتة المتکررة ، فالحیاة واللغة ذاتها لا تسیران على نمط واحد ...
4ـ ایثار المضمون :اعتمادا على وحدة الشکل والمضمون ، التی تخضع لها الحرکات الاجتماعیة والادبیة فان الشاعر او الفرد المعاصر یتجه الى تحکیم المضمون فی الشکل لیس فی الشعر فقط وانما فی نختلف مظاهر الحیاة .
هذا اضافة الى عوامل اخرى غیر التی ذکرت ...
ان نازک الملائکة وهی تضع ملامح شکل جدید فی القصیدة العربیة ظلت تؤکد على ان القدیم یجب ان یبقى ، لان هذا الجدید لایمکنه ان یتناول کل ما یمکن ان یتناوله الشعر ، خاصة وانها اکدت على ان اوزان الشعر الحر هی ثمانیة فقط من الاوزان الستة عشر فی الشعر العربی ، فمثلا انها لا ترى انه یمکنه ان یکون شعرا ملحمیا .
وقد ظلت نازک وحتى فی شعرها الحدیث تجسد الذات المنطویة التی رافقتها منذ الطفولة وبرعت فی ذلک کما برعت فی التعبیر عن حالة الاغتراب والوحشة والحس المرهف والحزن الصامت .
ان الحدیث عن نازک الملائکة کما ذکرت فی البدایة، لایمکن ان ینقطع .. وکما کتبت عنها وفیها مقالات وبحوث ورسائل جامعیة فستکتب عنها المزید من البحوث والرسائل الجامعیة طالما ظلت قوانین التطور الاجتماعی تتحکم فی حیاتنا وطالما تظل المساعی للتجدید قائمة .
وکامرأة عراقیة ابقى مدینة لها لیس لکونها علما ادبیا شامخا فحسب ، وانما رائدة من رواد نهضة المرأة العراقیة ،التی اختارت الصعب وتحدت التیار وقررت المواجهة ، وکانت من بین اوائل الداعین الى تحرر المرأة ومساواتها وخروجها للعمل وسفورها .
ستبقى نازک منارا وقامة فی الشعر والحیاة لم تنحن .....


1ـ قضایا الشعر المعاصر ص 21
2ـنفس المصدر ص21
3ـ نفس المصدر ص 25
4ـ نفس المصدر ص 37
5ـ نفس المصدر ص 38
6ـ نفس المصدر ص 40
7ـ نفس المصدر ص 58
8ـ نفس المصدر ص 61

وقار هاشم
24 حزیران 2007